Ғаламшарда аймақтар қалай құрылады?

Жаңамен танысу

Сен дүниежүзінің тарихи-мәдени (өркениетті) аймақтарының этникалық және діни құрамына байланысты құрылуын түсіндіруді үйрене отырып, "Аймақ дегеніміз не? Аймақтар қандай белгілер бойынша бөлінеді? Аймақтарды не үшін зерттеу қажет? Жер бетіндегі аймақтар бір-бірінен несімен ерекшеленеді?" деген сұрақтарға жауап аласың.

Қандай да бір жерлерді аудандарға бөлу ерекшеліктерін білудің маңыздылығы

-1-

Кеңістік аумағының бірі екіншісіне ұқсамау құбылысымен таныссыңдар. Әрбір елді мекенде бір нысандардың басым болуы немесе онда маңызды нысанның орналасуына байланысты халық арасында аталып кеткен «балама» атауы бар аудандар болады. Мұндай жағдай бірқатар белгілері бойынша ұқсастықтары бар және басқа аумақтардан ерекшеленетін ауданды құрайды. Мәселен, Астанада «сол жағалау», «оң жағалау», «ескі орталық» деген халық атаулары бар. Алматыда «қаланың жоғарғы бөлігі», «қаланың төменгі бөлігі», «Бірінші Алматы», «Екінші Алматы» деген аудандар бар. 

-2-

Қазақстанның бір аймағын Солтүстік деп, екінші бірін Оңтүстік деп атаймыз. Америка қалаларының шеңберінде ұлттық белгісіне қарай бөлінетін кварталдар бар. Ерте кездің өзінде адамдар өздеріне таныс дүниежүзін Еуропа мен Азия дүние бөліктеріне бөлген. Әрине, кейбір аудандар халықтық сипатта болса, келесі бірі ғылыми есептеу негізінде бөлінген және қағаз жүзінде (ресми сипатта) болады.

Осылайша, география жер беті телімдерін өзінің табиғи немесе экономикалық ерекшеліктері бойынша қоршаған ортадан бөлу өнеріне үйретеді.

-3-

Бұл параграфта «тарихи-географиялық аймақтар» түсінігімен және әртүрлі аймақтармен танысасыңдар. «Аймақ» сөзі «аудан» деген сөзге синоним ретінде қолданылады. Аймақтарды әр буын ғалымдары көптеген белгілері бойынша бөледі. Оларды бір немесе бірқатар белгілері басқасынан ерекшелендіреді. Негізгі белгі – қандай да бір елдің халқы, тарихы, мәдениеті, діні және тілі. Тіл және ұлтаралық қатынас, мәдениет пен ұлттық ерекшеліктерді терең білу және мәдениеттердің өзара байланысы аймақты зерттеуде маңызды рөл атқарады. 

-4-

Аймақтарды зерттеу оның тарихы мен мәдениетінің негізгі даму кезеңдерін зерттеуден, қазіргі ахуал мен аймақты дамытудың мүмкіндіктерін болжай алудан, яғни оның өткені, бүгіні мен ертеңін талдаудан тұрады. Сонымен қатар бір аймақтардың басқаларына және жалпы бүкіл дүние-

жүзіне ықпалы зерттеледі. Мәселен, қай аймақтың тілі мен мәдениеті басқа елдердің тұрғындарына ықпал етеді? Жағымды ықпалды қалай күшейтіп, жағымсыз ықпалға қалай жол бермеуге болады?

-5-

Біздің өмірімізде аудандарға бөлу және аймақтардың ерекшелігін білу мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатын дұрыс жоспарлап, ұтымды жүргізу үшін қажет. Әрі елді аймақтың дамыту саясатын дұрыс айқындауға, саясаткерлерге қандай да бір аймақтың қажеттілігін қатесіз анықтау үшін керек. Бұның өзі өндірістік және сауда фирмаларына қандай да бір аудандардың тұрғындарына барынша қажетті тауарлар мен қызметтер түрін құруға мүмкіндік береді.

Алматы

1. 4-кесте мәліметі бойынша, Қазақстанның екі облысы тұрғындарының ұлттық құрамы туралы мәліметті зерттеп, салыстырыңдар.

2. Билік өкілі ретінде әрбір аймақ қай тілді мектепті қажет ететінін анықтаңдар. Әр облыста жүз мектептің ішінде неше мектеп қазақ тілді, нешесі орыс тілді болуы тиіс? Жауапты сандармен растаңдар. Картасызба құрастырыңдар.


Жұптық жұмыс

Берілген кесте бойынша жұмыс

1. Кітап басып шығаратын компания өкілі ретінде әр облыстың оқушыларына қажетті қазақ және орыс тілдеріндегі география оқулығының арақатынасын анықтаңдар. Жауапты сандармен растаңдар. Картасызба пайдаланыңдар.


Жұптық жұмыс

Картасызбамен жұмыс

1. Сауда фирмасының өкілі ретінде әр аймақтың табиғи-климаттық жағдайын ескере отырып, қысқы киім түрлерін анықтаңдар. Картасызба құрастырыңдар.​

2. Турист ретінде облыстардың әрқайсысында қандай ұлттың тағамдары кеңінен таралғанын анықтаңдар. Еуропалық, қазақ немесе орта азиялық па? Картасызба құрастырыңдар.​


Жұптық жұмыс

Постер жаса.

1. Сайланатын лауазымға үміткер ретінде сендер екі жарнамалық постер түрінде екі аймақтың тұрғындарына өздеріңе дауыс беру жөнінде үндеу жазыңдар. Жарнама постерлеріңде кестеде көрсетілген ұлттың тіліндегі сөздер болуы тиіс. Жалпы, екі постер бірдей мәліметті қамтуы тиіс. Алайда әр облыстың ерекшелігін ескере отырып, қолданылатын ерекше элементтерді қамтуы керек. Постерлерді балаларға таныстырып, идеяларыңды түсіндіріңдер.​

Алматы

Аймақ дегеніміз не?

47-сурет. Дүниежүзінің физикалық картасы

Аймақ – Жердің беткі қабатының анық шегарасы бар және басқа аумақтардан ерекшеленетін бір бөлігі.

Физикалық-географиялық аймақтың біртекті бедері және табиғи-климаттық жағдайы, өсімдіктер мен жануарлар әлемі, топырағы, басқа да ұқсас табиғат элементтері болуы тиіс. Ірі физикалық-географиялық аймақтарға Сібір, Сахара, Амазония, Арктика, ірі таулы аумақтар және басқалар жатады. Физикалық картаны жай шолу кезінде-ақ жер бетіндегі қандай да бір ірі аймақтар бірден көзге ілінеді (47-сурет). Барлық тарихи-географиялық аймақтар, көбінесе физикалық-географиялық аудандарда қалыптасқан, бірақ олардың шегарасында айырмашылық болуы мүмкін. Олар басқа белгілер бойынша да ерекшеленеді.

48-сурет. Дүниежүзінің тарихи-географиялық аймақтары

Тарихи-географиялық аймақ – табиғи жағдайлары, географиялық орналасуы, шаруашылық қызметі, халқының тарихы мен мәдениеті, тілі мен діні ұқсас келетін және әлеуметтік-экономикалық деңгейі шамалас, өзара жақын орналасқан елдер тобы. Дүниежүзінің тарихи-географиялық аймақтарының шегарасы ерте кезден-ақ айқындалған (47-сурет). Олар физикалық-географиялық шегаралар, дәл сонда этностар құрылған. Халықтың қоныстануы, діннің таралуы, аумақтарды шаруашылыққа игеру және отарлауға қарамастан – бұл шегаралар тұрақты болып қалуда.

49-сурет. С. Хантингтон бойынша ғаламшардың өркениет картасы

Көптеген ғалымдар алуан түрлі аумақтарды бөліп көрсетеді, ол аумақтарды басқа ғалымдар өзге аймақтың құрамына жатқызады. Бұған себеп, жердің беткі қабатын шартты түрде түрлі белгілері бойынша бөлуге болады, мысалы, нәсілі бойынша немесе даму деңгейі бойынша т.б. Бірақ тарихи-географиялық аймақты бөлудің қандай белгісі негізге алынса да, этностар, халықтың этникалық және діни құрамы қалыптасқан физикалық-географиялық аудан басты болып табылады.

Америкалық ғалым С. Хантингтон дүниежүзі аймақтарын тілі мен дініне қарай бөлуге тырысқан (49-сурет). Оның өркениеттер картасында бір аймақтар тіл белгісі бойынша, екінші бірі – діни белгісі, үшіншісі географиялық орналасуы бойынша аталған.

Дүниежүзінің қазіргі тарихи-географиялық аймақтары.  Еуропа

Кейде ұқсас белгілері бар жақын орналасқан тарихи-географиялық аймақтар макроаймақтарға біріктіріледі.

Еуропа – дүниежүзінің ең тығыз орналасқан және экономикалық тұрғыдан игерілген аймақтарының бірі. Оның шағын аумағында (5,1 млн км2) 500 млн-нан астам адам тұрады, бұл дүниежүзі халқының 9%-ға жуығы. Еуропа өнеркәсіптік және ауылшаруашылық өндіріс көлемі, тауарлар мен қызметтер экспорты, халықаралық туризмнің дамуы бойынша бірінші орынды иеленеді. 

Оның шаруашылық дамуына мыналар ықпал етеді:
​– тиімді экономикалық-географиялық орналасуы (аймақтың көптеген елдері теңіз жағалауына, маңызды теңіз жолдарына жақын орналасқан);
​– жұмыс күші ресурстарымен және жоғары білікті мамандармен жақсы қамтамасыз етілген (Шетелдік Еуропа халқының тығыздығы 1 км2-ге шаққанда 100 адам, дүниежүзінің басқа аймақтарынан келушілер ағыны көп);
​– қолайлы табиғат жағдайы (аумақ ықшамдылығы, жағалау сызығының теңіздермен және шығанақтармен бөлінуі, жазықтықты бедер басым, қалыпты континенттік және субтропиктік климат);– транспортпен қамтамасыз етілудің жоғары деңгейі (техникалық жабдықталу деңгейі, транспорт желісінің жан-жақты даму және тығыздығы бойынша Шетелдік Еуропа дүниежүзінің барлық ірі аймақтарынан озып кетеді);
​– аймақ елдері арасында интеграциялық үдерісінің дамуы.

Прага

Азия

Азия азиялық континенттің оңтүстігін және оған жақын жатқан оңтүстігінде, шығысында, оңтүстік-шығысындағы аралдарды (Андаман, Никобар, Мальдив, Лаккадив, Шри-Ланка, Жапония, Филиппин, Үлкен және Кіші Зонд, Молукк) қамтиды. Шетелдік Азия жер көлемі бойынша (27 млн км2) тек Африкадан ғана қалыс қалады, ал халық саны бойынша (3,5 млрд адам) дүниежүзінің барлық ірі аймақтарынан асып түседі. Саяси картада аймақ 38 егемен ел түрінде берілген. Олардың көпшілік бөлігі – дамушы елдер.

Халықаралық еңбек бөлінісінде Азия – минералды және ауылшаруашылық шикізаттарын (мұнай, табиғи газ, шай, табиғи каучук, зәйтүн, кендір және т.б.) негізгі жеткізуші. Соңғы онжылдықта оның рөлі өнеркәсіптік өндірісте күшейіп отыр.

Үндістан

Африка

Африка

Африка өзіне тиісті аралдармен бірге (олардың ең ірісі Мадагаскар) 30,3 млн км2 жерді алып жатыр. Халық саны 750 млн-нан асады. Жер көлемі бойынша Африка дүниежүзінің барлық аймақтарынан асып түседі. Ал экономикалық және әлеуметтік дамуының негізгі көрсеткіштері бойынша олардан біршама артта қалады. Африка индустрияландыру, транспорттық қамтамасыз етілу, денсаулық сақтау мен ғылымның даму деңгейі, ауылшаруашылық дақылдары мен жануарлар өнімділігі жағынан соңғы орында. Халықаралық еңбек ісінде Африка өндіруші өнеркәсіп өнімдерімен, тропиктік және субтропиктік жершаруашылығы салаларымен қатысады. Әсіресе оның алтын, алмас, уран, боксит, фосфорит, кокос жаңғағы, пальма майы, кофе және какаоның дүниежүзілік өндірісіндегі үлесі мол.

Тунис

Латын Америкасы

Латын Америкасы деп АҚШ пен Антарктида арасында орналасқан Батыс жартышар аймағын атайды. Оған Мексика, Орталық және Оңтүстік Америка елдері және Кариб теңізінің (немесе Батыс Үндістан) аралдық мемлекеттері кіреді. Латын Америкасы халқының басым бөлігі роман тобына немесе латын тілдеріне жататын испан және португал (Бразилия) тілдерінде сөйлейді. Аймақтың Латын Америкасы деп аталуы осыдан шыққан. Латын Америкасының барлық елдері – еуропалық елдердің бұрынғы отарлары (негізінен Испания және Португалия).

Аймақтың жер көлемі – 21 млн км2, халқы – 500 млн адам. Жер көлемі мен халқы жағынан Азия мен Африкадан артта. Бірақ Латын Америкасы өндірісті индустрияландыру деңгейі бойынша алдыңғы қатарда. Дүниежүзілік аймақтардан айырмашылығы – бұл елде экономикадағы жетекші рөл өңдеу өнеркәсібіне тиесілі.

Мексика

Солтүстік Америка

Солтүстік Америка АҚШ және Канада, сондай-ақ Атлант, Тынық және Солтүстік Мұзды мұхиттарда орналасқан бірқатар аралдарды қамтиды. Аралдардың ең ірісі – Гренландия, оның жер көлемі 2 млн км2-ден асады. Солтүстік Американың жер көлемі 21,9 млн км2, халқы 300 млн адамнан асады.

Аустралия

Аустралия және Мұхит аралдары. Аустралия, Жаңа Зеландия және Тынық мұхиттың орталық және оңтүстік батыс бөлігіндегі көптеген аралдар ерекше аймақ – Аустралия мен мұхиттық аралдар құрайды.

ТМД – Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы. 1991 жылдың соңында КСРО-ның ыдырауы нәтижесінде құрылған Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы дүниежүзінің ерекше аймағына жатады.

Сидней

Осы жұмысты орындау нәтижесі бойынша кестені толтырыңдар:

Макроаймақ

Аймақ

Елдер

Халықтар

Діндер

Макроаймақты бөлудің негізгі белгілері

Ойыңды тұжырымда

1. Дүниежүзінің тарихи-географиялық аймақтары туралы білім қандай мамандық өкілдеріне қажет?

2. Тарихи-географиялық аймақтардың физика-географиялық аудандарда құрылғанын растайтын екі мәлімет табыңдар.

3. Қазақстан географиялық орналасуы, тарихы, тіл мен дін ерекшеліктері бойынша дүниежүзінің қандай аймақтарының құрамына кіреді? Оқулықтағы 42, 43, 44, 46, 48, 49-суреттерді және бұл параграфтағы макроаймақтар туралы мәтінді пайдаланыңдар.

4. Егер сендерге дүниежүзі аймақтарын анықтау туралы тапсырма берілсе, қандай белгілерді негізге алар едіңдер?

1. Дүниежүзінде тіл мен діннің таралуы бойынша бірден екі аймаққа да жатқызуға болатын елдер бар ма?

2. Дүниежүзінің әрбір бөлігіндегі жақын жатқан, бірақ бір аймаққа кірмейтін екі елді атаңдар. Неліктен олар бір емес, әртүрлі екі аймақтың құрамында?3. Қазақстанға қайсы аймақтардың ықпалы байқалады? Оны немен дәлелдеуге болады? Ықпал ету сипатын бағалаңдар. Ол оң ықпал ма әлде теріс ықпал ма? Оң ықпалды күшейтіп, теріс ықпалды қалай азайтуға болады?

Өтінемін күте тұрыңыз