Мұхит суларының қандай қасиеттері бар?

Мақсатқа жету үшін мынаны білу қажет:

​● Дүниежүзілік мұхит қандай қасиеттерге ие?
​● Дүниежүзілік мұхит суының қасиеттеріне қандай түрткіжайттар ықпал етеді?
​● Дүниежүзілік мұхит суының қасиеттерінің мәні қандай?
Сабақтың мақсаты:

​​Мұхит суының қасиеттеріне ықпал ететін түрткіжайттарды анықтау.

Дүниежүзілік м­ұхит суының қасиеттері

-1-

Мұхит суының негізгі қасиеттері: тұздылығы, температурасы және тығыздығы. Дүниежүзілік мұхит суында түрлі мөлшерде әртүрлі заттар еріген. Судың құрамынан алюминий, мыс, күміс, алтын табылған. Бірақ олар өте аз мөлшерде. Көбінесе суда тұщы дәм беретін ас тұзы бар. Еріген магний тұзы аштылау дәм береді. Т­ұздылық – мұхит суында еріген барлық тұздардың жалпы саны. Судың тұздылығын – промилл ‰ мөлшерімен 110-сурет. Дүниежүзілік мұхит суының орташа жылдық тұздылығы есептейді. 

-2-

Егер судың тұздылығы 15‰-ды құраса, бұл бір литр теңіз суында 15 грамм тұз ерітіндісі барын білдіреді. Мұхит суының тұздылығы экватордан полюске қарай азаяды. Экваторда судың тұздылығы – 34‰, тропиктік ендікте тұздылық – 38‰, қалыпты және полярлық ендікте – 33‰. Мұхиттарда да судың тұздылығы өзгереді, Атлант мұхитында судың тұздылығы – 38‰-ға жуық, Үнді және Тынық мұхитта – 37‰, орташа тұздылық – 35‰. Ең тұзды су Қызыл теңізде кездеседі – 42‰, ал Өлі теңіз суының орташа тұздылығы – 260–270%...


Картамен жұмыс

Дүниежүзілік мұхит суының ортажылдық тұздылық картасын пайдалана отырып (110-сурет):
​a) Дүниежүзілік мұхит суының тұздылығы экватордан полюстерге қарай қалай өзгеретінін анықтаңдар;
​ә) Дүниежүзілік мұхиттардың тұздылығын анықтаңдар;
​б) Қызыл теңіздің тұздылығын анықтаңдар және Дүниежүзілік мұхиттың тұздылығымен таныстырыңдар. Айырмашылықтарын түсіндіріңдер.​


Картамен жұмыс

Дүниежүзілік физикалық картаны, дүниежүзілік климат картасын пайдалана отырып, анықтаңдар:
​a) Қызыл теңізге неше өзен құяды?
​ә) Қызыл теңіз аумағында қаншалықты жауын-шашын жауады?​

110-сурет. Дүниежүзілік мұхит суының орташа жылдық тұздылығы

Дүниежүзілік м­ұхит суының температурасы

-1-

Дүниежүзілік мұхит суының температурасы күннің жылу мөлшеріне байланысты болады. Орташа жылдық температураның өзгеруі географиялық ендіктің өзгеруімен байланысты.
​Мұхиттың бетіндегі орташа жылдық температура экватордан полюске қарай төмендейді. Климаты ыстық экваторлық және тропикалық ендіктерде ең жоғарғы орташа жылдық температура – +25+27ºС. «Полярлық аудандардағы суық климаттарда Дүниежүзілік мұхит суының беткі қабатының орташа жылдық температурасы 0ºС-қа төмен түседі.

-2-

Мұхит суының жылуды нашар өткізетіндігі салдарынан күн сәулесі тек судың бетін қыздырады, ал 100-200 метр тереңдікке жылу судың үнемі араласуы нәтижесінде беріледі де, тереңдеген сайын күн сәулесі мен судың температурасы төмендей бастайды. Беткі қабатта су температурасының өзгеруі аз ғана, содан кейін ол күрт төмендейді. Орташа алғанда мұхит суының бүкіл массасының температурасы небәрі + 4ºС құрайды.
​Мұхит суының құрамында неше түрлі қоспалар болатындықтан, оның қату температурасы 0ºС-тан төмендейді және шамамен –2°С құрайды. 

-3-

Мұхит суының тағы бір қасиеті температура мен тұздылыққа байланысты болады. Ол тыызды деп аталады. Судың тығыздығы, су көлемінің бірлігінде заттың қандай массасы бар екенін көрсетеді. Судың ең жоғары тығыздығы Атлант мұхитының беткі суларында, ал ең төмен тығыздық Тынық мұхит суында болады. Тұзды судың салқындаған беткі қабатының тығыздығы көтерілгенде су ауырлап, төмен түседі. Оның орнына жылылақ су қабаты көтеріледі. Әртүрлі су қабатының осылай араласуы мұздың қалыптасуына кедергі келтіреді. 

-4-

Өйткені беткі мұхит суының температурасы экватордан полюстерге қарай төмендеп, арктикалық және антарктикалық ендігінде мұз қабатының қалыптасуына жағдай жасалады. Дүниежүзілік мұхиттың қалыпты ендігінде жағалау суларында да су қатады. Неліктен мұз пайда болады?

Салқындатқанда су тығыздығы алдымен ұлғайып, 0°С температурада мұзға айналады. Бірақ мұздың тығыздығы оны қоршаған судың тығыздығынан төмен болады, сондықтан мұз су бетінде қалқып жүреді. 

-5-

Сондықтан да, мұхитта поляр маңында ғаламшарлар құратын қалқыған мұздар мен мұзтаулар (айсбергтер) пайда болады. Мұз Солтүстік Мұзды мұхиттың орталық бөлігін үнемі жауып, Антарктиданы қоршап жатады. Қыста мұз қабаты кеңейіп, жазда қысқарады.

Картамен жұмыс

Дүниежүзілік физикалық картаны пайдалана отырып (111-сурет), анықтаңдар:
​а) Дүниежүзілік мұхит суының температурасы экватордан полюстерге қарай қалай өзгереді?
​ә) Ең суық және ең жылы мұхит.

111-сурет. Дүниежүзілік мұхит суының орташа жылдық температурасы

Жеке жұмыс

Кестеде берілген Дүниежүзілік мұхиттағы су температурасының өзгеруін талдаңдар. Тұжырымды түсіндіріңдер.

Дүниежүзілік мұхиттағы су температурасының тереңдікке байланысы

Дүниежүзілік м­ұхит суы қасиеттерінің маңызы

-1-

Дүниежүзілік мұхит суының жылу өткізгіштік қасиеті жоғары болатындықтан, мұхит суы баяу қызып, баяу суиды. Егер судың мұндай қасиеті болмаса, Жер бетінің орташа температурасы 36°С болар еді. Судың осы қасиеті нәтижесінде мұхитқа жақын жатқан аудандардың тәуліктік және маусымдық температура ауытқуы аз. Теңіз суының қату қарқыны және теңіздер мен мұхиттарда мұз құбылыстарының артуы судың тұздылығына байланысты болады. Судың тұздылығы мен температурасының теңіз өсімдіктері мен жануарлары үшін маңызы зор. Көптеген балдырлар, теңіз омыртқасыздары және балықтың кейбір түрлері белгілі бір температурада, тұзды суда тіршілік етеді. 

-2-

Теңіз суының тығыздығының мұхитты мекендеушілер үшін маңызы зор, өйткені органикалық және органикалық емес заттардың суда таралуы соған байланысты болады. Судың тұздылығы мен тығыздық көрсеткіштерін білу адам үшін де маңызды. Алысқа сапар шегетін кемелерде тұщы су қоры болуы тиіс. Судың тығыздығы кемелердің суға шөгуіне ықпал етеді. Мұхит суынан тұщы суға және керісінше ауысқан кезде олардың суға шөгуі 0,3 м-ге дейін өзгеруі мүмкін. Сондықтан кемелердің жүзу қауіпсіздігі үшін тұздылық мөлшері мен тығыздығын білу қажет.

1. Дүниежүзілік мұхит суының қасиеттерін анықтау үшін қандай техникалық құралдар, өлшегіш құралдар, тәжірибелер, бағалау тәсілдері қажет? 

2. Судың қасиеттері туралы білу үшін, бізге бірнеше минут ішінде ол жайлы оқыған жеткілікті. Бірақ адамдар оны шынайы анықтағанға дейін қанша уақыт өтті деп ойлайсыңдар?  Мұхит суының қасиеттерін зерттеу бойынша хронология құрастырыңдар.

3. Дүниежүзілік мұхит суының қасиеттерін зерттеуді бастамас бұрын тағы қандай жаңалықтар қажет болды? 

4.Адамзат болашақта қандай қасиеттерді зерттейді?

Ойыңды тұжырымда

1. Дүниежүзілік мұхит қандай басты қасиеттерге ие?

2. Тұздылыққа анықтама беріңдер, өлшем бірлігін атаңдар?

3. 35‰ деген не?

4. Дүниежүзілік мұхит суының тұздылығы қалай өзгереді? Себебін түсіндіріңдер.

Жеке жұмыс

Сұрақтарға ауызша жауап бер.

1. Дүниежүзілік физикалық картаны және Дүниежүзілік мұхит суының орташа жылдық тұздылық картасын пайдалана отырып, Солтүстік мұзды мұхиттың тұздылығын түсіндіріңдер.

2.Неліктен Антарктида маңында судың тұздылығы Солтүстік Мұзды мұхитпен салыстырғанда жоғары?

3. Мұхит суының орташа жылдық температурасы қалай өзгереді? Себебін түсіндіріңдер.

4. 14-кестенің мәліметтерін талдаңдар. Температураның өзгеру себептерін түсіндіріңдер.​

14-кесте Мұхит суы температурасының орташа шамасы °С

Дәлелде

Мұхиттың тереңдігінде теңіз суының тұздылығы неліктен өзгеріссіз қалатынын түсіндіріңдер.

Өтінемін күте тұрыңыз