Қолайсыз атмосфера құбылыстарынан қалай сақтануға болады?

Сабақтың мақсаты:

қолайсыз құбылыстардың түрлері мен салда- рын анықтау, қорғану жолдарын табу және ұсыну.

Мақсатқа жету үшін мыналарды білу қажет:

● Қандай атмосфера құбылыстары қолайсыз құбылысқа жатады?
● Қолайсыз атмосфера құбылыстарының салдары қандай?
● Қолайсыз құбылыстардан қорғану үшін қандай шараларды қолдану қажет?

Қолайсыз атмосфера ­құбылыстары

88-сурет. Желмен байланысты құбылыстар
88-сурет. Желмен байланысты құбылыстар
88-сурет. Желмен байланысты құбылыстар
88-сурет. Желмен байланысты құбылыстар

Топтық жұмыс

Берілген суреттерді (88-сурет) қараңдар және бұл құбылыстардың қандай белгілер бойынша қолайсыз құбылыстарға жататындығын түсіндіріңдер.

89-сурет. Қолайсыз атмосфера құбылыстарының бөлінуі

Адамзат қолайсыз атмосфера құбылыстарының әсеріне ұшырайды.
Қолайсыз атмосфера ­құбылыстары – бұл адамдардың өміріне және шаруашылық іс-әрекетіне теріс ықпал ететін ауа райы құбылыстары. Қолайсыз атмосфера құбылыстарын шартты түрдегі жауын-шашын және желмен байланысты құбылыстарға бөлуге болады (88-сурет).

Қолайсыз атмосфера құбылыстарын сипаттай отырып, олардың неге туындайтынын, қандай салдар мен зиянға әкеліп соқтыратынын есте сақтау қажет.

Қар жауу

90-сурет. Қар жауу

Қар жауу – бұл 12 сағат не одан да көп уақыт бойы қалыңдығы 12–20 мм қар түсетін жауын-шашын мөлшері (90-сурет). Қатты және өте қатты қар жауу көбінесе боранмен қатар жүреді. Апатты қар жауу кезінде автокөлік және теміржол көліктерінің жұмысы қиындайды. Байланыс және электр желілері үзіледі. Ағаштардың ұшар басы сынады. Құрылыс нысандары мен коммуналдық шаруашылықтардағы жұмыстар кешігеді. Кей жағдайда адамдар қаза болады.

Топтық жұмыс

90-суретті пайдаланып, қала мен ауыл тұрғындары үшін қар жауудан халықты қорғауға арналған ұсынымдар құрастырыңдар.

Нөсер жауын

91-сурет. Нөсер жауын

Нөсер жауын – жоғары қарқындылықпен (кейде 100 мм/сағ-қа дейін) ерекшеленетін жауынның түсуі. Бұл жауындар ылғалды төсеме беткейдің ыстық ауа райында қатты қызуының нәтижесінде пайда болады (91-сурет). 

Ылғал булана отырып жоғарыға көтеріледі, сұйылтылады және ылғалға қаныққан бұлттардан нөсер болып жауады. Нөсер жауынның түсу ұзақтығы орта есеппен бірнеше минуттан 1–2 сағатқа дейін болады. Алайда кейде мұндай жауын-шашын бірнеше тәулікке де созылуы мүмкін. Нөсер жауын кезінде бұлттылық айтарлықтай 7–9 балдық болады. Әдетте нөсер жауын біршама шағын аумақты қамтиды. Бұл атмосфера құбылысы көбінесе найзағай және қатты желмен қатар жүреді. Нөсер жауынның салдары аумақты су басу, таулардағы сел және көшкін, егіс алқаптарын су басу және үлкен экономикалық зиян (жолдар мен ғимараттардың іргетастарының шайылуы), адамдардың қаза болуы секілді апатты жағдайларға әкеліп соқтырады. Қазақстан аумағында нөсер жауын, көбінесе Қазақстанның оңтүстігі мен шығысында байқалады.

Есіңде сақта!

Нөсер жауын кезінде өзіңді қалай ­ұстау керек:

-1-

​1. Ауа райы болжамын тыңдау және жағдайға қарай әрекет ету.
​2. Мол жауын-шашын айтарлықтай жиі болатын ауданда тұрсаңдар, онда: • мүмкіндігінше тұрғын үйді бекіту; • суда құтқару құралдарына (құтқару жилеттері, үрлемелі қайықтар мен салдар) ие болу; • құжаттар мен ақша салынған «дабылды шабаданды» дайындау.
​3. Үрей мен ор ыныш а берілмеу, сабырлық пен іс-қимыл айқындығын сақтау. Өмірлеріңнің өз әрекеттеріңе байланысты екендігін ұмытпаңдар!

-2-

4. Су тасқынына ұшыраған болсаңдар, мүмкіндігінше суға баспен кірмеу, әсіресе көзді қорғау, өйткені су өте лас және оның құрамында химиялық заттардың болуы да ғажап емес. 5. Су бетінде қалу үшін үстелдер, автомобиль шиналары, қосалқы доңғалақтар мен құтқару белдіктерін пайдалану. Суда аса мұқият болу керек, өйткені онда жарақаттауы мүмкін көптеген заттар болады. Бұл өте қауіпті, себебі суда адам ауырғанды нашар сезінеді. 

-3-

Сондықтан көп қан жоғалтуы мүмкін. Оның үстіне ашық жарақаттар арқылы жұқтыру не аурудың себебіне айналатын инфекция түсуі ықтимал.

6. Киімді жүзетін жеңіл заттармен (доптар, бос пластик шөлмектер т.б.) толтыру, бұл су бетінде өзіңді ұстап тұруға көмектеседі.

Нөсер жауын

Құрғақшылық

-1-

Құрғақ шылық – белгілі бір мекен үшін ауа температурасы жоғары және жауын-шашын мөлшері аз болатын тұрақты ауа райы кезеңі. Ол бірнеше аптадан екі-үш айға дейін созылады. Құрғақшылық күн жылуының мөлшері мол, ылғалдылығы төмен болудың нәтижесінде қалыптасады. Құрғақшылық шаң дауылдары және аңызақ желдермен қатар жүреді. Құрғақшылық ауылшаруашылығына зор экономикалық зиян әкеледі. Өйткені ол топырақтағы ылғал қорын тауысады. Оны құрғатады және осылайша егіннің өсуіне зиянын тигізеді. Қазақстанның оңтүстігінде құрғақшылық жиі болады.

-2-

Температураның жоғары болуымен байланысты қолайсыз атмосфера құбылыстарының бірі – ыстық. Ыстық – берілген аймақтағы белгілі бір жыл мезгіліне тән ауа температурасынан айтарлықтай жоғары температура. Ыстық адамдардың денсаулығына қатты әсер етеді. Қатты ыстықты қарт адамдар мен балалар ауыр көтереді. Ыстық өзінөзі нашар сезінуге, аурудың өршуіне, жылдам шаршағыштыққа, кейде өліммен аяқталатын жағдайға әкеліп соқтырады. Қатты ыстықтың салдарынан қалаларда электр энергиясы көп шығындалады және денсаулық сақтау мекемелеріне тұрғындар көптеп түседі. (Неліктен?)

92-сурет. Топырақты қорғауға арналған іс-шаралар

Жұптық жұмыс

Берілген суреттерді пайдаланып, құрғақшылық кезінде топырақты қорғауға арналған шаралар жоспарын құрыңдар.

Топтық жұмыс

​Параграф мәтінін оқыңдар және қатты ыстық кездегі халықтың өзін ұстау ережелерін жалғастырыңдар.
​1. Көп су ішіңдер.
​2. Үйде салқын ауа температурасын сақтаңдар.
​3. Тәуліктің ең ыстық мезгілінде көшеге шықпауға тырысыңдар.
​4. Қарқынды еңбек жүктемелерінен аулақ болыңдар.
​5. Көлеңкеде болуға тырысыңдар.

Көктайғақ

93-сурет. Көктайғақ

-1-

Көктайғақ пен қату температураның өзгеруімен, нақтырақ айтсақ, оның төмендеуімен байланысты. Көктайғақ – бұл жаңбыр, сіркіреме не тұманның салқындаған тамшыларының қатуы салдарынан жер мен түрлі заттардың бетінде мұз қабыршағының пайда болуы (93-сурет).

Бұл атмосфера қозғалысы адамдардың жүруіне қауіпті. Өйткені халықтың жолда жарақаттануына, жол-көлік апаттарының артуына әкеліп соқтырады. 

-2-

Көктайғақ ауылшаруашылығына, атап айтқанда, малшаруашылығына үлкен орасан зиян тигізеді (Неліктен?).

Қазақстан аумағында көктайғақ барлық аймақта байқалады. Республиканың орталық және оңтүстік-шығыс аудандарында көктайғақ қалыңдығы 22 миллиметрге жетуі мүмкін.

Топтық жұмыс

Көктайғақ кезіндегі жүргізушілер мен адамдардың өзін ұстау ережелерін құрастырыңдар.

Үсік, тұман, қарлы боран

Үсік
94-сурет. Тұман
95-сурет. Қарлы боран

-1-

Үсік – тәуліктік орташа температура 0°С-тан жоғары кезде түнде немесе таңертең, көктем немесе күзде ауа температурасының теріс мәнге дейін төмендеуі. Жалпы алғанда, үсіктің ауылшаруашылығы үшін қолайсыз салдарлары бар. Үсік ұзақтығы төрт сағаттан асқан жағдайда – гүлдеп жатқан жеміс ағаштары мен талдарға қауіп төндіреді. Температура қарқындылығының –5 °C және одан төмен болуы зығыр өскіндерінің зақымдануын тудыруы мүмкін. Ал –6, –7 °C температурада ең ерте өнетін егіс өскіндері зардап шегуі ықтимал.

-2-

Т­ұман – бұл ұсақ су бөлшектерінің ауадағы жиынтығы (94-сурет). Тұман 85%-дан жоғары салыстырмалы ауа ылғалдылығы жағдайында суық ауаның жылы ауамен араласуы салдарынан пайда болады. Нәтижесінде жер бетінде бұлтқа айналатын су тамшылары не мұз кристалдары көп мөлшерде түзіледі. Тұман қол созым жерде ештеңе көрінбейтіндей аса тығыз да болады. Тұман адам өмірінің шарттарына елеулі ықпал етеді. Өндіріс үдерістеріне, барлық көлік түрлерінің жұмысы мен қозғалыс қауіпсіздігіне, тіпті адамдардың денсаулығына да әсер етеді. 

-3-

Тұман кезінде адамның көру мүмкіндігі лезде нашарлайды. Сондықтан қауіпсіздік мақсатында, кемелер мен ұшақтардың қозғалысы шектеледі, құрылыс жұмыстары тоқтатылады. Көлік апаттары да жиі болып тұрады, мысалы: 1989 жылы Италияда Милан маңында 80-нен астам автокөлік соқтығысып, отқа оранды. Жыл ішіндегі тұманды күндер саны аумақтардың сауықтыру мақсаттарына, туризмге және қолайлы өмір шарттарына жарамдылығы не жарамсыздығын айқындайды. Қарлы және шаңды дауылдар, құйындар, тропиктік циклондар мен аңызақ желдер секілді қолайсыз құбылыстар желдің әрекетімен байланысты.

-4-

Қарлы борандар қыс кезінде орын алады. Ол – жел жылдамдығы сағатына 56 шақырымға жететін дауыл. (95-сурет). Қарлы борандардың төмен температурасы – бұл олардың айрықша белгісі. Бұл ретте ауа температурасы – 7 °С-қа дейін төмендейді. Қарлы боранның таралу аумағы айтарлықтай кең болуы мүмкін.

Топтық жұмыс

Өз аймақтарыңдағы саяжай иелері мен бақшашыларға үсікке дайындалу үшін қандай кеңестер бересіңдер?

Жұптық жұмыс

Қарлы боран сипаттамасын ескере отырып, қарлы боранға дайындалу үшін қандай кеңестер берер едіңдер?

-1-

1. АҚШ-тың шығыс жағалауына жеткен қарлы боран құрбандарының саны 17 адамға жетті. 13 адам көктайғақ пен қар басудан туындаған көру мүмкіндігінің жеткіліксіздігінен автомобиль апаттарында қаза болды. Қарды қолмен тазалау кезінде тағы төрт адамның жүрегі суыққа шыдамаған.

2. Вашингтонда қар жамылғысының қалыңдығы 60 сантиметрге жетті.

3. Эльзи Бьярнасон, Вашингтон қаласының тұрғыны: «Бұл – Колумбия округіндегі менің алғашқы қысым. Бұл – мен осында көрген алғашқы қарлы боран. Сондай-ақ мен ақ қар жамылған Ақ Үйді көргім келеді».

-2-

4. Жергілікті билік органдары үйден шықпауға және ешбір себеппен рульге отырмауға қатаң түрде кеңес береді.

5. Корреспондент Штефан Гробқа Вашингтонды жаяу аралау ұнамады: «Бүгін қыдыратын күн емес екені анық. Өйткені қар қатты жауып тұр және қатты жел бар. Қар күні бойы жауды, мүмкін әлі тоқтамас. Сондықтан көшеде жүру қолайсыздық туғызады. Біз бір сағат шамасында қыдырып, үйге қайтуға бел будық. Күртік қармен жүру өте қиын».

Шаңды дауыл, аңызақ желдер

-1-

Шаңды ( ­құмды) дауыл – жел көп мөлшердегі шаңды (топырақ, құм бөлшектерін) жер бетінен бірнеше метр биіктікке көшіретін, көлбеу көру мүмкіндігін айтарлықтай нашарлататын атмосфералық құбылыс. Шаңды дауылдар топырақ беті құрғақ және жел жылдамдығы 10 м/с және одан жоғары болған кезде пайда болады. Шаңды дауыл бірнеше минуттан бірнеше тәулікке дейін созылуы мүмкін. Қазақстанның дала өңіріндегі шаңды дауыл болған күндер орташа есеппен жылына 20–38 күнді құрайды. Республиканың оңтүстігі мен Балқаш көлі маңындағы шөлдерде шаңды дауылдар 55–60 күнге созылады. Республиканың оңтүстік-шығысы мен шығысында, тауларда шаңды дауылдар болмайды. Өйткені бұл аймақтардың беткейі тасты және сазды болып келеді.

-2-

Шаңды дауылдар әкелетін негізгі зиян – топырақтың құнарлы қабатының жойылуы. Олар өсімдіктердің тамырларын жалаңаштандырады және осылайша ауылшаруашылығына үлкен зиян әкеледі. Әуе және автокөлік қызметтеріне де әсер етеді. Бұл экономикаға зиян. Сонымен қатар тірі организмдер мен адамдардың тыныс алу жүйесіне де теріс ықпал етеді. Шаңды дауыл адамдардың тұрмыс жағдайын қатты нашарлатады. Шаңды дауыл әсерінің алдын алу және оны азайту мақсатында егістіктерді қорғайтын орман алқаптары, қар және су ұстайтын кешендер салынады. Сондай-ақ шөп егу, ауыспалы егіс және кескінді жер жырту жұмыстары жүргізіледі.

Аңызақ желдер – бұл жоғары температура мен төмен ылғалдылық жағдайында пайда болатын, жылдамдығы 5 м/с ыстық құрғақ желдер. Олар жазда болады, көбінесе шығыстан және оңтүстік-шығыстан 1 күннен 10 күнге дейін соғады. Жоғары ауа температурасында аңызақ жел топырақ, өсімдік және суқоймалардың бетінен судың қарқынды булануына ықпал етеді. Осының әсерінен дәнді дақылдар мен жемістер түсімі зақымданады, өсімдіктердің бүлінуі мүмкін. Құрғақшылық және аңызақ желдермен күресу мақсатында қар тоқтату, орман отырғызу секілді арнайы шаралар жүргізіледі.

Құйын, тропиктік циклондар

96-сурет Құйын

                                                     -1-
​Құйын
(синонимдер – торнадо, тромб, мезо-дауыл) – бұл көлемі көлденеңінен 50 шақырымнан кем және тігінен 10 шақырымнан кем, 33 м/с-тан астам жылдамдығы бар аса қатты ауаның айналмалы қозғалысы. Құйын атмосфералық қысымның айырмасынан туындайды және алып ауа шұқырын білдіреді (96-сурет). Күшті құйындар ондаған шақырымды артқа тастайды және шатырларды ұшырады, ағаштарды тамырларымен жұлады, автомобильдерді әуеге көтереді, телеграф бағандарын лақтырады және үйлерді қиратады. Егер күшті құйын кезінде уақытында жасырынып үлгермесе, ол адамды 10 қабатты биіктікке дейін көтеріп, лақтыра алады. Адамға ұшып жүрген заттармен сынықтары түсіп, қаншама адам зардап шегеді.

                                                    -2-
​Тропиктік циклондар
– әр жартышарда 5˚ және 20 ˚ ендіктер арасында төмендетілген қысым орталықтарының айналасында туындайтын құйындар (97-сурет). Тропиктік циклонның туындау себебі – жылы теңіз беткейінде төмен қысым аймағының қалыптасуы. Тропиктік циклон күшті найзағаймен, нөсер жауынның түсуі және қозғалыс жылдамдығы 10–12 км/сағ-ты құрайтын дауылды күшті желдермен, толқын биіктігінің артуымен қатар жүреді. Тропиктік циклонның ұзақтығы – бір-екі тәуліктен үш аптаға дейін. Тропиктік циклондар сұрапыл күшпен соғады. Тропиктік циклонның салдары мыңдаған адам өмірі, миллиондаған экономикалық шығын және шаруашылық салаларының жойылуымен есептеледі.

Құйын кезінде не істеу қажет?

-1-

1. Келе жатқан құйын туралы ақпарат алғаннан кейін, алдын алу жұмыстарын жүргізуге дереу кірісу қажет: құрылыс және жүк арту алаңдарындағы, порттардағы айтарлықтай берік емес құрылыстарды бекіту.
​2. Ғимараттардың есіктерін, дыбыс саңылаулары мен үй төбесіндегі бөлмелердің терезелерін жабу.
​3. Терезе мен сөрелерді тақтаймен қаптау немесе қалқанмен жабу.
​4. Апаттық шамдарды (электр қолшамдары, керосин шамдар, майшамдар) қамдау.

-2-

​5. Су, тағам және дәрі-дәрмек, әсіресе таңу материалдарының қорын жинақтау.​
​6. Құйын кезінде ұшатын шыны, шифер, жабындық темір, сөре, жарнама тақтасы және басқа да заттардың сынықтарынан жарақаттанудан абай болу.
​7. Бас сауғалайтын жерлерде, жертөле мен жерқоймаларда жасырыну.
8. Құйын ашық мекенде орын алса, арық, шұңқыр, жыра және кез келген қуыста тығылып, шұңқыр түбіне жатып немесе жерге жата қалған дұрыс.​

-3-

9. Жел бәсеңдеген соң, бірден көшеге шығуға болмайды. Өйткені жел екпіні бірнеше минуттан кейін қайталануы мүмкін.​
​10. Үзілген электр сымдарынан абай болу керек. Өйткені олардың бойында әлі де кернеу болуы ғажап емес.

97-сурет. Тропиктік циклондар

Жеке жұмыс

Суреттерді мұқият зерделеңдер. Тропиктік циклонға қарсы қандай шара қолданар едіңдер?

Ойыңды тұжырымда

1. Қолайсыз атмосфера құбылыстары түсінігіне анықтама беріңдер.

2. Қолайсыз атмосфера құбылыстарын қандай екі топқа бөлуге болады?

3. Құрғақшылық пен ыстықты қандай белгілер біріктіреді?

4. Нөсер жауын неліктен аса қауіпті? 5. Қандай атмосфера құбылыстары ауылшаруашылығына үлкен зиян келтіреді? Жауаптарыңды негіздеңдер.

6. Үсік адамдардың денсаулығына әсер ете ала ма? Жауаптарыңды негіздеңдер.

Өздік жұмыс

1. Шаңды дауылдар және аңызақ желдермен күресте неліктен бірдей шаралар қолданылатынын түсіндіріңдер.

2. Сендердің мекендеріңде қандай қолайсыз атмосфера құбылыстары байқалмайды?

Шығармашылық жұмыс

Ғаламтор парақшаларын пайдаланып, «Құйын», «Тропиктік циклондар» тақырыбында тұсаукесерлер дайындаңдар.

Өтінемін күте тұрыңыз