Географиялық ақпаратты қайдан табуға болады?

   Сабақтың мақсаты: географиялық ақпарат көздерімен жұмыс істеу (мәтіндер, карталар, суреттер, фотосуреттер, кескін материалдар).

   Мақсатқа жету үшін мынаны білу қажет:
   ​● Географиялық мәліметті қайдан алуымызға болады?
   ​● Әрбір географиялық ақпарат көзімен жұмыс ерекшеліктері неде?

   Географиялық зерттеулердің әдістері

   Адамзат үнемі қоршаған ортаны танып-білуге құмар, яғни ол мыңдаған жылдар бойы жаңа жерлерді (аумақтарды) игерді, өркениеттерді, мәдениеттерді және т.б. зерттеді. Осылайша зерттеулер жүргізді. Өмірде кездесетін кейбір міндеттерді шешу үшін бізге географиялық мәліметтер аса қажет болады. Адамдар мәлімет алу үшін әртүрлі әдістерге жүгінеді. Географиялық зерттеулер әдісі деп географиялық ақпарат алудың тәсілін айтады. 4-кестеде адамдардың түрлі географиялық әдістерді қолдану үлгілері келтірілген.

                                                                                                                     4-кесте 

Адам өмірінде географиялық әдістерді пайдалану

Әдіс

Не үшін пайдаланды?

Экспедициялық (далалық)

Сатып алған жер теліміне құрылысты жоспарлау үшін.

Бақылау

Қандай киім киюді білу үшін ауа райын бақылау.

Сипаттау

Дұрыс таңдау жасау үшін демалыс орнын сипаттау.

Салыстырмалы географиялық

Демалыс немесе оқу үшін қолайлы елді таңдау.

Модельдеу

Қажет жерге бару бағытын қағаз бетіне құрастыру.

Аэроғарыштық

Іздеу жүйелерінің картографиялық қосымшаларынан өз үйіңді, көшеңді немесе мектепті қарау.

Геоақпараттық

Отбасылық көлікте GPS навигациялық жүйесін пайдалану.

Картографиялық әдіс

Көздеген нысанның орналасқан жерін және мекенжайын анықтау үшін түрлі іздеу жүйелерінің электрондық карталарын пайдалану.

   Географиямен тіпті байланысы жоқ болса да, өз мақсаттарыңа жету үшін, 4-кестеде сипатталған әдістерді қалай пайдаланғандарың туралы өз тәжірибелеріңнен мысал келтіріңдер. Кестені жаңа мысалдармен толықтырыңдар.

   Географиялық сұрақтарға жауап табу үшін зерттеулерде бір әдісті ғана қолдану жеткіліксіз. Географиялық таным барысында адамдар алуан түрлі әдістер кешенін пайдаланады. Географиялық зерттеулердің негізгі әдістері мыналар:

   Далалық зерттеулері мен бақылаулар әдісі

   Өз көзіңмен көру – ең баға жетпес географиялық мәлімет. Географиялық нысандарды сипаттау, үлгілерді жинақтау, құбылыстарды бақылау – осының барлығы зерттеу пәніне қажетті материалды молынан беретін амал.

   Сипаттау әдісі

   Географияның ең ежелгі әдісі. Жаһангерлер мен зерттеушілер көзімен көргендерін сипаттайтын болған. Қазіргі кезде сипаттау әдісі қайта жаңғырып келеді. Бұл елдерді тануға жаңаша қызығушылықтың артуымен, халықаралық туризмнің дамуымен түсіндіріледі.

   Салыстырмалы әдіс

   Не нәрсені болмасын артық немесе кем, тиімді немесе тиімсіз, жылдам немесе баяу деген сияқты жүйемен үнемі салыстырып жатамыз. Салыстыру қандай да бір нысандардың ұқсастығы мен айырмашылығын барынша толық сипаттауға, бағалауға, сондай-ақ осы айырмашылықтардың себептерін түсіндіруге мүмкіндік береді.

   Географиялық модельдеу әдісі

   Географиялық модель құрастыру – географияны зерттеудің маңызды әдісі. Глобус – барынша қарапайым географиялық модельдің бірі.

   Қашықтықтан бақылау әдісі

   Қазіргі заманғы аэро және ғарыштық түсіру – географияны зерттеу, географиялық карталар құру, шаруашылықты дамыту және табиғатты қорғау, адамзаттың сан алуан проблемасын шешудегі таптырмайтын көмекшілер.

   Картографиялық әдіс

   Карта – бірегей ақпарат көзі. Ол нысандардың өзара орналасуынан, олардың өлшемінен, қандай да бір құбылыстың таралу шегі және басқа да көптеген мәліметтерден түсінік береді.

   Тарихи әдіс

   Қазіргі заман географиясын тану үшін Жердің даму тарихын, адамзат тарихын білу қажет. Тарихи әдіс соған жол ашады.

   Статистикалық әдіс

   Аумақтың алаңы, биіктігі немесе тереңдігі қандай, табиғи ресурстар қоры, халқының саны, демографиялық көрсеткіштері, өндірістің абсолюттік және салыстырмалы көрсеткіштері және т. б. статистикалық мәліметтерді пайдаланбай елдер туралы, халықтар туралы айту мүмкін емес.

   Экономикалық-математикалық әдіс

   Сандар бар жерде есептеу бар: тұрғындардың тығыздығы, бала туу, өлім-жітім, халықтың табиғи өсімі, көші-қон сальдосы, ресурспен қамтамасыз етілуі, жан басына шаққандағы ішкі жалпы өнім және т. б. есептеу де – бір әдіс.

   Өз ойыңмен бөліс!

   § 2 Параграфта сипатталған ақпаратқа сәйкес әрбір ғалым немесе жаһангер, көбінесе қандай әдіс қолданғанын пайымдаңдар. Ол үшін географиялық зерттеулердің әдістері туралы мәліметке сүйеніңдер. Өз жауаптарыңды дәйектермен растаңдар.

   Географиялық ақпарат көздері

Географиялық ақпарат көздері

   Карталар, атластар, топографиялық жоспарлар

   Әртүрлі аумақтардың географиялық сипаттамалары

   Энциклопедия, анықтамалық, статистикалық материалдар және т.б.

   Ғарыштық және аэрофотосуреттер

   Географиялық ақпараттық жүйелер (ГАЖ)

   Сендерге де әрбір география сабағында әртүрлі ақпарат көздерінен мәліметтер іздеу қажет болады.

Географиялық ақпарат көздерінен іздеу жолдары

   Зерттеу сұрағы барынша нақты болса, зерттеу әдісі мен географиялық ақпарат көзін таңдау да соғұрлым сәтті болмақ.
   ​Мына сұраққа жауап беріп көрелік: Біз Бурабайда жазғы каникулымызды қалай қызықты етіп өткізсек болады? Ол жақта бұрын болып көрмеген адамға Бурабай қай жақта орналасқанын және ол қандай екенін білу қажет. Бурабай – елді мекен бе, әлде бірнеше қала мен ауыл орналасқан жер ме?
   ​Бұл сұраққа толық жауап беру үшін бір сұрақ жеткіліксіз. Осы сұрақтың жауабын қалай табуға болады? Жауап алудың кемінде екі тәсілін ұсыныңдар.

   1. Бурабай қайда орналасқан? Бурабай елді мекен бе, әлде бірнеше қала мен ауыл орналасқан жер ме? 
   2. Онда қандай көрнекі жерлер бар? Олар қаншалықты әдемі? 
   3. Біз баруды жоспарлаған кезде Бурабайда ауа райы қандай болады? 
   4. Бұл курортта қандай белсенді демалыс түрлерімен айналысуға болады? 
   5. Бурабай өзің тұратын елді мекеннен қаншалықты алыс орналасқан және ол жаққа қалай баруға болады? 

   Бұл демалыс орны туралы географиялық ақпарат іздеу тәсілдері

-1-

   Іздеу жүйесінің арнайы жолына «Бурабай» сөзін жазып, 8-суретте көрсетілгендей, ұсынылған сілтемелердің бірімен веб-парақшаға өту керек.

-2-

   8-сурет. Ақпаратты ғаламтордан іздеу

   Сендер қойылған сұрақтардың барлығына жауап таба алдыңдар ма? Таба алмасаңдар, не алынған ақпарат жеткіліксіз болса немесе тағы көбірек білгіңіз келсе, онда қойылған сұрақтарға жауап іздеудің келесі түрлеріне көшеміз.
   ​Ғаламторға қосылу мүмкіндігі жоқ болған кезде, кітапхана қызметін пайдаланыңдар. Қазақстан туралы энциклопедияны сұрап алып, Бурабай туралы мәліметті табыңдар.​

-3-

   Энциклопедия – анықтамалық мәліметтердің әліпби тәртібімен орналасуы (9-сурет). Олар қарастырылатын тақырыпты кеңінен қамтитындықтан, көп томнан тұрады. Энциклопедияны пайдалану – көбінесе ғылыми

   9-сурет. Энциклопедиялар

немесе жеке мақсатта белгілі бір нәрсені зерттеудегі бірінші қадам. Олар қосымша ақпарат көздерін іздеу үшін де қолданылады.
   ​Энциклопедияның керекті томын іздегенде сөздің бірінші әріптерін пайдаланыңдар. Мәселен, Бурабай туралы мәлімет табу үшін «Б» әрпінен басталатын томды таңдаңдар. Әліпбилік ретпен қойылған кітаптар бөлімінде «Б» әрпінің қажетті томын табыңдар. Әдетте бірінші бетте орналасатын кітаптың мазмұны мен әліпби көрсеткішінен «Бурабай» сөзін және мақала орналасқан бетті табыңдар. Қажетті парақты ашып, берілген мақаладан өздеріңнің зерттеу сұрақтарыңа жауап іздеңдер.
   Анықтамалықтармен жұмыс жүргізу тәсілі де энциклопедиямен жұмыс тәсіліне ұқсас келеді.​

-6-

   Ауа райы туралы мәліметті газет-журналдар мен арнайы вебпарақшалардан алуға болады (10-сурет).

   10-сурет. Ауа райы туралы мәлімет орналасқан веб-парақша экранының суреті (скриншот)

   Өзің тұратын елді мекеннен Бурабайға дейінгі қашықтықты білу үшін, картаның көмегіне жүгінуге және оның ауқымы бойынша есептеуге болады (11-сурет).

11-сурет. Қазақстан картасында Бурабайдың географиялық орналасуы

-8-

   Ғаламтордағы арнайы картографиялық қызметтер сендерге «Бурабай» демалыс орнындағы елді мекеннің біріне дейінгі қашықтықты автоматты түрде есептеп береді. Бұдан басқа, бұндай карталарда қолданыстағы көлік жолдары бойынша оған жетудің қысқа жолын анықтауға болады (12-сурет).

-9-

   12-сурет. Екі елді мекен арасындағы қашықтықты автоматты түрде еесептеу қызметін ұсынатын веб-парақша экранының суреті

-10-

   Егер ғаламторға қосылу мүмкіндігі болмаса, автокөлік және темір жолдар картасын қарастырып, ол бойынша бағытты белгілеуге болады. Бұл істе бізге соңғы үлгідегі көліктердегі навигаторлар көмектеседі.
   ​«Бурабай» демалыс орны туралы жан-жақты көрнекі түрде хабардар болу үшін фотосуреттер мен бейнересурстарды қарастыру қажет.

   13-суретте бейнеленген нысандарды анықтаңдар.

   13-сурет. Бурабайдың көрнекі жерлері

   Сендер «Бурабай» демалыс орны туралы географиялық зерттеу жүргіздіңдер. Енді өздеріңнің ізденіс жұмыстарыңның нәтижелерін ұсынуларың қажет.
   ​Қойылған сұрақтардың жауаптарын бейнепостер түрінде жасап, оның мазмұнын бүкіл сыныпқа айтып беріңдер.

   Постер деген не?

   Постер – ақпараттық немесе оқу мақсатында жасалып, қысқа мәтінмен қоса берілген ірі форматты, көзге тартымды бейне, плакат. Бүкіл сынып алдында постер көрсетіп, түсіндіріңдер. Туындаған сұрақтарға жауап беріңдер. Сыныптастарыңның постеріне баға беріңдер және өз постеріңнің бағалануына дайын болыңдар. Постер үлгісі 14-суретте берілген.

   
   14-сурет. География сабағында оқушылар жасаған постердің үлгісі.

   Ойыңды тұжырымда

1. Географиялық сұрақтарға жауап іздеу үшін бір ғана ақпарат көзі жеткілікті ме? Жауаптарыңды дәйектермен растаңдар.

2. Ақпарат көздерінің қайсысы дәстүрлі, ал қайсысы жаңа?

​3. Әрбір ақпарат көзіндегі қандай ақпарат географиялық болып табылады? Жауаптарыңды негіздеңдер.

​4. Әрбір географиялық ақпарат көзінің артықшылығы мен олқылықтары қандай? Өз тәжірибелеріңнен оларды пайдалануға қатысты мысалдар келтіріңдер.

5. Әрбір ақпарат көзімен жұмыс ерекшелігі неден көрінеді?

​6. Географиялық ақпарат көзіндегі мәлімет уақыт өте келе ескіруі мүмкін бе? Жауаптарыңды мысалдармен растаңдар.

7. Әртүрлі дереккөздерде бірдей нысан немесе құбылыс туралы мәліметтер бір-бірімен сәйкес келмеуі мүмкін бе? Мұндай ақпаратты қалай қайта тексеруге болады? Өз тәжірибелеріңнен мысалдар келтіріңдер. 

​8. Бір географиялық нысан түрлі ақпарат көздерінде әртүрлі аталуы мүмкін бе? Өз зерттеу тәжірибелеріңнен мысал келтіріңдер? Атаудың ішінен қайсысын қалай таңдадыңдар?

​9. Неліктен өздерің пайдаланған географиялық ақпарат көзі мен авторын үнемі көрсеткен өте маңызды деп ойлайсыңдар?

10. Географиялық ақпарат көздерімен бірінші рет жұмыс істегелі отырған адамға арнап, бес ұсыныс құрастырыңдар.

​11. Географиялық зерттеулердің нәтижелерін қандай түрде ұсынуға болады?

Өтінемін күте тұрыңыз