Зерттеулер және зерттеушілер. География нені зерттейді?

Жаңамен танысу

​​
Сен "География дегеніміз не? География нені зерттейді? Географиялық зерттеулердегі басты мәселе қандай?" деген сұрақтарға жауап аласың; табиғатта географиялық зерттеулер жүргізудің шегі болатынын аңғарасың.

География дегеніміз не? География нені зерттейді?

География ("гео" – жер, "графо" – жазамын) ежелгі грек тілінен «жерді сипаттау» деп аударылады. Бұл терминді бірінші (б.д.д. ІІІ ғ.) болып ежелгі грек ғалымы Эратосфен енгізді. География – жер қойнауын, бедерін, климатын, жер бетіндегі мұхиттар мен теңіздерді, топырақтарды, өсімдіктер мен жануарларды, олардың таралуын, халықтардың қоныстану заңдылықтарын, дүниежүзі шаруашылығын зерттейтін ғылымдар кешені.

Эратосфен (Wikipedia)

ҒЫЛЫМ

Жаратылыстану

Қоғамдық-гуманитарлық

Техникалық

Географиялық зерттеулердегі басты мәселе қандай?

Ботаник өсімдіктерді зерттейді, оларды географ та зерттейді. Зоолог жануарларды зерттейді, бірақ оларды географ та қарастырады. Сәулетшілер қала салады. Бірақ географ та қаланы сипаттайды. Сонда аталған нысандарды зерттейтін ғылымдар бар болса, географтар не үшін керек? Бұл сұраққа жауап ретінде 1 және 2-суретті мұқият қарап салыстыр, слайдер соңында берілген "Жеке жұмыс" айдарындағы тапсырманы орында.

-1-

1-сурет. Биолог

-2-

2-сурет. Геолог

Зерттеу ерекшеліктері

Ботаник

Географ

Зерттеу мәселесі

Зерттелетін нысан мөлшері

Зерттеу нәтижелері

Қорытынды

Жер бетіндегі әрбір нысанның өз мекенжайы бар. Географ-мамандар оны географиялық орын деп атайды және оны жан-жақты сипаттайды.

Мәселен: Қарасай​ батыр ауылы Қазақстан Республикасы Жамбыл облысының Қордай ауданында орналасқан.
Географиялық координаттары: 42°50’12’’с.е. 75°41’27’’ ш.б.
Жамбыл облысы – Қазақстанның Оңтүстігіндегі өңір.
Қазақстан – Азияда орналасқан ел.
Дүниежүзінің бір бөлігі Азия – Еуразияның шығыс бөлігі.
Материктің үлкен бөлігі – Еуразия.​ Ол Жер ғаламшарының Солтүстік және Шығыс жартышарын алып жатыр.
Жер ғаламшары – Күннен алшақ жатқан Күн жүйесіндегі үшінші ғаламшар.

3-сурет. Қарасай батыр ауылының географиялық орналасқан жері

1. Географ бұл ауыл туралы қандай негізгі сұраққа жауап берді?

2. Пайдаланушы осы сипаттама бойынша адасуы немесе басқа аттас ауылға кетіп қалуы мүмкін бе?

3. Сөз осы ауыл туралы болып жатқанын дәл анықтау үшін сипаттамаға не қосуға болады?

Берілген атауларды кемімелі тізбекпен (үлкенінен кішісіне) орналастыр.

  • материк
  • аудан
  • ғаламшар
  • дүниежүзінің бір бөлігі
  • облыс
  • ел
  • ауыл
  • жартышар

Берілген атаулардың барлығын қандай сөзбен біріктіруге болады?

  • Жер
  • географиялық орын
  • мекенжай
        • ел
        • аудан
        • материк
        • жартышар
        • ғаламшар
        • ауыл
        • дүниежүзінің бір бөлігі
        • облыс

        Географияның зерттеу нысаны

        География көптеген нысандарды зерттейтінін анықтадық: климат, топырақ, бедер, өсімдік және жануарлар әлемі, халық және шаруашылық, дүниежүзі елдері.

        Географ-мамандар, ең алдымен,«қайда?» деген сұраққа жауап бере отырып, зерттеу жүргізеді.

        Бұған жауап алған соң, олар «неге?» деген сұраққа жауап іздейді.

        ГЕОГРАФИЯНЫҢ ЗЕРТТЕУ НЫСАНДАРЫ

        геосфера 

        геожүйе

        литосфера

        ландшафттар

        атмосфера

        табиғи-аумақтық кешендер

        гидросфера

        шаруашылық т.б.

        биосфера

        4-сурет. География және басқа ғылымдарды оқу нысаны

        1. "Климат, топырақ, бедер, өсімдік және жануарлар әлемі, халық және шаруашылық, дүниежүзі елдері" атауларына «қайда?» деген сұрақ қоя отырып, сұраулы сөйлемдер құрастыр. 

        2. Құрастырған сұрақтарыңа жауап бер.

        1. "Климат, топырақ, бедер, өсімдік және жануарлар әлемі, халық және шаруашылық, дүниежүзі елдері" атауларға «неге?» деген сұрақ қойып, 4-суретте бейнеленген нысандарға қатысы бар сұраулы сөйлемдер құраңдар.оларға жауап беріңдер.

        2. «Неге?» сұрағы жауаптарыңды қалай өзгертті?

        Табиғатта және адамзаттың қызмет саласында ешбір нысан өзге нысаннан бөлек дамымайды. Ол қандай да бір жолмен басқаларымен байланысты болады. Әрбір аумақта олардың байланысы мен тұрпаты басқа аумақтағыдан өзгеше болады.

        Географ-мамандар «табиғат – адам – шаруашылық» байланысын зерттейді.

        5-сурет. Малшаруашылық.
        Бұғышаруашылық.
        • 5-суретке қараңдар. Екі шаруашылық түріне «неге?» деген басты географиялық сұрақты қойыңдар және оған жауап беріңдер.
        • Бұл суретте табиғатқа не жатады? Ал шаруашылық пен тұрғындарға не қатысты? Сызба арқылы осы компоненттер арасындағы байланысты көрсетіңдер.
        • Компоненттер жинағы (табиғи орта, адамдар және үй жануарлары) бірдей болса да, бұл шаруашылықтар неліктен бір-бірінен ерекшеленеді?

        Кеңістіктік заңдылықтары, құбылыстар мен үдерістер

        -1-

        Әрбір жердің табиғаты бедер, климат, өсімдіктер мен жануарлар әлемі, су, топырақ секілді компоненттерді қамтиды. Олар литосфера, атмосфера, гидросфера және биосфера бойынша бөлінген. Түрлі компоненттердің үйлесімділігі жергілікті жердің ерекше тұрпатын қалыптастырады. Табиғаттың көптеген компоненттері бір-бірімен қосылып, өзара әрекеттеседі. Соның нәтижесінде табиғаттың жаңа түрлері және жаңа өнімдер пайда болады.      Мысалы: Жер бетіне жанартаулардың атқылауымен лава, ыстық газдар мен булар шығады. Бұл үдеріс дегазация деп аталады. Алғашқы гидросфера мен атмосфера осы үдерістің нәтижесінде түзілді.
        ​География табиғи және қоғамдық нысандардың кеңістіктік заңдылықтарын, құбылыстар мен үдерістерді зерттейді.

        География Жердің литосфера, атмосфера, гидросфера және биосфера деген компоненттері өзара әрекеттесе отырып, біріккен өнім құратын табиғат бөлігін ғана зерттейді. Жердің бұл бөлігі географиялық қабық деп аталады.

        -2-

        Белгілі бір тереңдік пен биіктікте Жердің өзара кірігу мен өзара әрекеттестік өрісі әлсірейді. Бірақ үдерістер мен олардың қасиеттері (мантиядағы үдерістер немесе ғарыштық энергия) жер бетіне әсер етеді.Сондықтан география оларды зерттеумен айналысады. Географтардың маңызды міндеті – географиялық қабық шегін анықтау. Оны қалай анықтауға болады?

        6-суретте жер бетінің төменгі шегі литосфера екенін көруге болады. Онда гидросфера орналасқан. Гидросфера бөліктерінің ең үлкен тереңдігі мұхитқа тиесілі. Дүниежүзілік мұхиттағы ең терең орын литосфера мен гидросфераның өзара әрекеттесетін ең терең орны болуы да мүмкін. Литосфераның үстіндегі мұхит жоқ бөліктерінде де бәрібір атмосфералық ауа мен тау жыныстары, жерасты сулары өзара әрекеттесіп отырады. Литосфераның сумен және ауамен өзара әрекеттеспейтін жері – географиялық қабықтың төменгі шегі.

        -3-

        Географиялық қабықтың ең жоғарғы бөлігінде атмосфера болады.​ Ол литосферамен өзара байланысады, өйткені оны жердің тарту күші ұстап тұрады, газдар мен жанартаулардың лақтырындылары оған енеді. Тіпті жанартау өнімдері қатты атқылағанның өзінде де атмосфераның жоғарғы қабатына жете алмайды.

        Атмосфера гидросферамен тығыз байланыста болады. Өйткені, дымқыл буға айналып, белгілі бір биіктікке дейін көтеріледі де, бұлт түзіп, тамшыға айналады. Метеорологиялық зерттеу белгілі шектен жоғарыда су буы болмайтынын көрсетеді. Атмосферада биосфераға жататын микроорганизмдер де бар. Олар жер бетіндегіге қарағанда су мен басқа зат болмаған кезде де тіршілік ете алады. Осыдан шығатын қорытынды: географиялық қабықтың жоғарғы шегі – осындай организмдердің таралу аумағы.

        6-сурет. Жер сфералары

        Физикалық география нені зерттейді?

        Қазақстанның физикалық картасы

        Картамен жұмыс

        Картаның көмегімен мұхиттың ең терең жерін анықтаңдар.

        • Бұл жер географиялық қабықтың төменгі шегі болуы мүмкін бе? Немесе мұхит суы қайраңның төменгі деңгейінде орналасқан жыныстарға енуі мүмкін бе?
        • Жер шарының мұхит пен теңіз жоқ бөлігінде қандай тереңдік литосфераның төменгі шегі болып табылады?
        • Табиғаттың қандай компоненттері бір-біріне еніп, өзара әрекеттесе алады?
        • Түрлі дереккөздерге сүйене отырып, географиялық қабықтың жоғарғы шегін анықтаңдар.
        • Географиялық қабықтың километрмен берілген қалыңдығын анықтаңдар. Оның құрамы мен құрылымын кескін сурет түрінде белгілеңдер.

        Есіңде сақта!

        Физикалық география географиялық қабықты зерттейді. Географиялық қабықтың адам өз тіршілігі мен шаруашылығы үшін қолданылатын және адам әрекетінің әсеріне түсетін бөлігі географиялық орта деп аталады. Географиялық орта техникалық ілгерілеудің арқасында үздіксіз кеңейіп, Таяу Ғарышты қамтиды. Ал ең терең ұңғыма немесе шахта тереңдігінің төменгі жағында адам іс-әрекеті жүзеге асырылмайды.

        Әлеуметтік-экономикалық география нені зерттейді?

        Сен зерттеушісің

        Сұрақтарға жауап бер, тапсырманы орында:

        Литосферада адамның шаруашылық әрекеті қандай тереңдікке дейін жетеді?

        • Географиялық орта шегін белгілеңдер және оның километрмен берілген қалыңдығын анықтаңдар.
        • Географиялық қабықтың қандай компоненттері адам тіршілігі мен шаруашылық әрекеттерінің әсеріне ұшырайды?
        • Географиялық қабыққа адамның әсері неден көрінеді? Неліктен географиялық ортаның жоғарғы шегі географиялық қабықтың үстіңгі шегарасынан жоғары өтеді?

        Есіңде сақта!

        Әлеуметтік-экономикалық география географиялық ортаны зерттейді.

        Ойыңды тұжырымда

        География үшін қандай зерттеу сұрағы басты болып табылады?

        • Қайда?
        • Неге?
        • Қашан

        1. Географтар өзінің басты сұрағының жауабын көрсету үшін қандай өнім жасап шығарады? 

        2. Табиғатты көптеген ғылым мамандары зерттейді. Жер қыртысының заттық құрамын геологтер, ауа райын метеорологтер, пайдалы қазбалардың құрамын химик-ғалымдар зерттейді. Географтардың зерттеулері басқа ғылымдардың зерттеулерінен несімен ерекшеленеді?

        1. Табиғат компоненттеріне мысал келтіріңдер.  

        2. География жекелеген компоненттерді емес, көптеген компоненттерді тұтас қарастырады. Географтар олардың арасындағы байланысты анықтау үшін қандай зерттеу сұрағын қояды?

        • қайда?
        • неге?
        • қашан?

        1. Жердің географтар зерттейтін табиғат бөлігі қалай аталады? 

        2. Бұл бөліктің төменнен жоғары шекке дейінгі километрмен есептегенде қалыңдылық мөлшері қандай? 

        3. Географиялық зерттеулер шегі қалай анықталды? 

        4. Өздері ғана зерттейтін табиғаттың бөлігін айқын көрсету үшін географтар қандай дәйектер келтірді?

        5. Оны қандай географиялық ғылым зерттейді?

        • физикалық география
        • әлеуметтік-экономикалық география
        • әлеуметтік география

        1. Адам ықпалына ұшырайтын Жер бөлігі қалай аталады? 

        • географиялық орта
        • биосфера
        • географиялық қабық

        2. Оның тік қалыңдығы қандай? 

        3. Оны қандай географиялық ғылым зерттейді?

        • дегазация
        • географиялық орта
        • географиялық қабық

        1. Аталған барлық сұрақтардың жауабы негізінде бес сөйлеммен жалпы тұжырым жасаңдар.

        1. 

        2.

        3.

        4.

        5.

        Өтінемін күте тұрыңыз