Географиялық зерттеу әдістері

   Сабақтың мақсаты: географиялық зерттеудің нысандарын анықтау.
   ​Мақсатқа жету үшін мынаны білу қажет:
   ​● География нақты нені зерттейді?
   ​● Географиялық зерттеулердегі басты мәселе қандай?
   ​● Табиғатта географиялық зерттеулер жүргізудің шегі.

Зерттеулер және зерттеушілер География нені зерттейді?

   Қазіргі ғылым – адамзат білімінің күрделі жүйесі. Ол жаратылыстанушылық, қоғамдық-гуманитарлық және техникалық болып үш үлкен топқа бөлінеді.

Эратосфен (Wikipedia)

   Географиялық зерттеулердегі басты мәселе қандай?

   География ежелгі грек тілінен «жерді сипаттау» деп аударылады, гео – жер, графо – жазамын. Бұл терминді бірінші (б.д.д. ІІІ ғ.) болып ежелгі грек ғалымы Эратосфен енгізді. География – жердің қойнауларын, жер бедері мен климатты, мұхиттар мен теңіздерді, топырақтарды, өсімдіктер мен жанарлар әлемінің таралу, халықтың қоныстану заңдылықтарын, дүниежүзі шаруашылығының зерттейтін Жер туралы ғылымдар кешені. Географияның басты зерттеу нысандары – ол Жердің геосфералары (литосфера, атмосфера, гидросфера, биосфера) мен геожүйелері (ландшафтар, табиғи-аумақтық кешендер, шаруашылық және басқалар).

   География – физикалық география мен әлеуметтік-экономикалық география түріндегі бірегей ғылым. Физикалық география табиғат құбылыстарын зерттесе, әлеуметтік-экономикалық география адам өміріне байланысты ерекшеліктерді зерттейді. 
   ​География нені зерттейтінін нақты білуіміз қажет.
   ​Ботаник өсімдіктерді зерттейді, оларды географ та зерттейді. Зоолог жануарларды зерттейді, бірақ оларды географ та қарастырады. Сәулетшілер қала салады. Бірақ географ та қаланы сипаттайды. Сонда аталған нысандарды зерттейтін ғылымдар бар болса, географтар не үшін керек?

-1-

   1-сурет. Биолог

-2-

   2-сурет. Геолог

   1-ші және 2-суретті мұқият қарастырып, салыстырыңдар. Онда зерттеушілердің өсімдіктерді зерттеп жатқан кезі бейнеленген. Бірақ зерттеулерді өңдегеннен кейін, биолог пен географ бір-біріне ұқсамайтын екі түрлі нәтиже ұсынған.

   3-сурет. Қарасай батыр ауылының географиялық орналасқан жері

1-кесте   

Зерттеу ерекшеліктері

Ботаник

Географ

Зерттеу мәселесі

Зерттелетін нысан мөлшері

Зерттеу нәтижелері

Қорытынды

   Жер бетіндегі әрбір нысанның өз мекенжайы бар. Географ-мамандар оны географиялық орын деп атайды және оны жан-жақты сипаттайды. Мәселен: Қарасай батыр ауылы Қазақстан Республикасы Жамбыл облысының Қордай ауданында орналасқан. Географиялық координаттары: 42°50’12’’ с.е. 75°41’27’’ ш.б. Жамбыл облысы – Оңтүстік Қазақстанның бір бөлігі. Қазақстан – Азияда орналасқан ел. Дүниежүзінің бір бөлігі Азия – Еуразияның шығыс бөлігі. Материктің үлкен бөлігі – Еуразия. Ол Жер ғаламшарының Солтүстік және Шығыс жартышарын алып жатыр. Жер ғаламшары – Күннен алшақ жатқан Күн жүйесіндегі үшінші ғаламшар.

   Ауылдың сипаттамасын және 3-суретті мұқият қарастырыңдар. Географ бұл ауыл туралы қандай негізгі сұраққа жауап берді? Пайдаланушы осы сипаттама бойынша адасуы немесе басқа аттас ауылға кетіп қалуы мүмкін бе? Сөз осы ауыл туралы болып жатқанын дәл анықтау үшін сипаттамаға не қосуға болады?
   ​Мәтінде қою қаріппен жазылған барлық жер атауларын кері тәртіппен орналастырыңдар.

Оларды қандай сөзбен біріктіруге болады? Енді оларды деңгей бойынша бөліңдер: локалдық (жергілікті), аймақтық және ғаламшарлық (планетарлық). Бұл деңгейлерді сызба түрінде көрсетіңдер. Өзің тұратын елді мекеннің географиялық орнын мәтінде берілген үлгі бойынша сипатта.

   Географияның зерттеу нысаны

   География көптеген нысандарды зерттейтінін анықтадық: климат, топырақ, жер бедері, өсімдік және жануарлар әлемі, халық және шаруашылық, дүниежүзі елдері (4-сурет). Географ-мамандар, ең алдымен, «қайда?» деген сұраққа жауап бере отырып, зерттеу жүргізеді. Бұған жауап алған соң, олар «неге?» деген сұраққа жауап іздейді.

   4 -сурет. География және басқа ғылымдарды оқу нысаны

   Мәтінде көлбеу қаріппен берілген нысан атауларын (олардың синонимдерін), оларға қатысты компоненттерді және «қайда?» деген сұрақты пайдалана отырып, сөйлемдер құраңдар. Құрастырған сұрақтарға жауап беріңдер? Енді «қайда?» және «неге?» деген сұрақтарды пайдалана отырып, 4-суретте бейнеленген нысандарға қатысы бар сөйлемдер құраңдар. Оларға жауап беріңдер. «Неге?» сұрағы жауаптарыңды қалай өзгертті?

   5-суретке қараңдар. Екі шаруашылық түріне «неге?» деген басты географиялық сұрақты қойыңдар және оған жауап беріңдер.
   ​Бұл суретте табиғатқа не жатады? Ал шаруашылық пен тұрғындарға не қатысты? Сызба арқылы осы компоненттер арасындағы байланысты көрсетіңдер.
   ​Компоненттер жинағы (табиғи орта, адамдар және үй жануарлары) бірдей болса да, бұл шаруашылықтар неліктен бір-бірінен ерекшеленеді?

5-сурет. Малшаруашылық.
Бұғышаруашылық.

   Табиғатта және адамзаттың қызмет саласында ешбір нысан өзге нысаннан бөлек дамымайды. Ол қандай да бір жолмен басқаларымен байланысты болады. Әрбір аумақта олардың байланысы мен тұрпаты басқа аумақтағыдан өзгеше болады. Географ-мамандар «табиғат – адам – шаруашылық» байланысын зерттейді.

   Кеңістіктік заңдылықтары, құбылыстар мен үдерістер

   Әрбір жердің табиғаты жер бедері, климат, өсімдіктер мен жануарлар әлемі, су, топырақ секілді компоненттерді қамтиды. Олар литосфера, атмосфера, гидросфера және биосфера бойынша бөлінген. Түрлі компоненттердің үйлесімділігі жергілікті жердің ерекше тұрпатын қалыптастырады. Табиғаттың көптеген компоненттері бір-бірімен қосылып, өзара әрекеттеседі. Соның нәтижесінде табиғаттың жаңа түрлері және жаңа өнімдер пайда болады.
   ​Мысалы: Жер бетіне жанартаулардың атқылауымен лава, ыстық газдар мен булар шығады. Бұл үдеріс дегазация деп аталады. Алғашқы гидросфера мен атмосфера осы үдерістің нәтижесінде түзілді. География табиғи және қоғамдық нысандардың кеңістіктік заңдылықтарын, құбылыстар мен үдерістерді зерттейді.
   ​География Жердің литосфера, атмосфера, гидросфера және биосфера деген компоненттері өзара әрекеттесе отырып, біріккен өнім құратын табиғат бөлігін ғана зерттейді. Жердің бұл бөлігі географиялық қабық деп аталады. Белгілі бір 

тереңдік пен биіктікте Жердің өзара кірігу мен өзара әрекеттестік өрісі әлсірейді. Бірақ үдерістер мен олардың қасиеттері (мантиядағы үдерістер немесе ғарыштық энергия) жер бетіне әсер етеді. Сондықтан география оларды зерттеумен айналысады. Географтардың маңызды міндеті – географиялық қабық шегін анықтау. Оны қалай анықтауға болады?
   ​6-суретте жер бетінің төменгі шегі литосфера екенін көруге болады. Онда гидросфера орналасқан. Гидросфера бөліктерінің ең үлкен тереңдігі мұхитқа тиесілі. Дүниежүзілік мұхиттағы ең терең орын литосфера мен гидросфераның өзара әрекеттесетін ең терең орны болуы да мүмкін.
   ​Литосфераның үстіндегі мұхит жоқ бөліктерінде де бәрібір атмосфералық ауа мен тау жыныстары, жерасты сулары өзара әрекеттесіп отырады. Литосфераның сумен және ауамен өзара әрекеттеспейтін жері – географиялық қабықтың төменгі шегі. 
   ​
Географиялық қабықтың ең жоғарғы бөлігінде атмосфера

болады. Ол литосферамен өзара байланысады, өйткені оны жердің тарту күші ұстап тұрады, газдар мен жанартаулардың лақтырындылары оған енеді. Тіпті жанартау өнімдері қатты атқылағанның өзінде де атмосфераның жоғарғы қабатына жете алмайды. Атмосфера гидросферамен тығыз байланыста болады. Өйткені дымқыл буға айналып, белгілі бір биіктікке дейін көтеріледі де, бұлт түзіп, тамшыға айналады. Метеорологиялық зерттеу белгілі шектен жоғарыда су буы болмайтынын көрсетеді. Атмосферада биосфераға жататын микроорганизмдер де бар. Олар жер бетіндегіге қарағанда су мен басқа зат болмаған кезде де тіршілік ете алады. Осыдан шығатын қорытынды: географиялық қабықтың жоғарғы шегі – осындай организмдердің таралу аумағы.

   6-сурет. Жер сфералары

   Физикалық география географиялық қабықты зерттейді.

   Картаның көмегімен мұхиттың ең терең жерін анықтаңдар. Бұл жер географиялық қабықтың төменгі шегі болуы мүмкін бе? Немесе мұхит суы қайраңның төменгі деңгейінде орналасқан жыныстарға енуі мүмкін бе?
   ​Жер шарының мұхит пен теңіз жоқ бөлігінде қандай тереңдік литосфераның төменгі шегі болып табылады? Табиғаттың қандай компоненттері бір-біріне еніп, өзара әрекеттесе алады?
   ​Түрлі дереккөздерге сүйене отырып, географиялық қабықтың жоғарғы шегін анықтаңдар. Географиялық қабықтың километрмен берілген қалыңдығын анықтаңдар. Оның құрамы мен құрылымын кескін сурет түрінде белгілеңдер.

   Есіңде сақта!

   Адам географиялық қабықты өз тіршілігі мен шаруашылығы үшін қолданады.  Адам әрекетінің ықпалына түсетін бөлік географиялық орта деп аталады. Географиялық орта техникалық ілгерілеудің арқасында үздіксіз кеңейіп, Таяу Ғарышты қамтиды. Ал ең терең ұңғыма немесе шахта тереңдігінің төменгі жағында адам іс-әрекеті жүзеге асырылмайды.

   Әлеуметтік-экономикалық география географиялық ортаны зерттейді.

   Литосферада адамның шаруашылық әрекеті қандай тереңдікке дейін жетеді?
   ​Географиялық орта шегін белгілеңдер және оның километрмен берілген қалыңдығын анықтаңдар.
   ​Адам тіршілігі мен шаруашылық әрекеттерінің әсеріне географиялық қабықтың қандай компоненттері ұшырайды? Географиялық қабыққа адамның әсері неден көрінеді?
   ​Неліктен географиялық ортаның жоғарғы шегі географиялық қабықтың үстіңгі шегарасынан жоғары өтеді? 

   Ойыңды тұжырымда

   1. География үшін қандай зерттеу сұрағы негізгі болып табылады? Географтар оның жауабын қалай іздейді? 

   2. Географтар өзінің басты сұрағының жауабын көрсету үшін қандай өнім жасап шығарады? 

   3. Табиғатты көптеген ғылым мамандары зерттейді. Жер қыртысының заттық құрамын геологтер, ауа райын метеорологтер, пайдалы қазбалардың құрамын химик-ғалымдар зерттейді. Географтардың зерттеулері басқа ғылымдардың зерттеулерінен несімен ерекшеленеді? 

   4. Табиғат компоненттеріне мысал келтіріңдер. География жекелеген компоненттерді емес, көптеген компоненттерді тұтас қарастырады. Географтар олардың арасындағы байланысты анықтау үшін қандай зерттеу сұрағын қояды? 

   5. Жердің географтар зерттейтін табиғат бөлігі қалай аталады? Бұл бөліктің төменнен жоғары шекке дейінгі километрмен есептегенде қалыңдылық мөлшері қандай? Географиялық зерттеулер шегі қалай анықталды? Өздері ғана зерттейтін табиғаттың бөлігін айқын көрсету үшін географтар қандай дәйектер келтірді? Оны қандай географиялық ғылым зерттейді? 

   6. Адам әрекетінің ықпалына түсетін Жер бөлігі қалай аталады?   

   7. Аталған барлық сұрақтардың жауабы негізінде бес сөйлеммен жалпы тұжырым жасаңдар. 

Өтінемін күте тұрыңыз