Модельдеу табиғатты түсінуге қалай көмектеседі?

Сабақтың мақсаты:

  • жансыз табиғатта орын алатын үдерістерді модельдеуге үйрету.

Мақсатқа қол жеткізу ушін:

  • модельдеу не үшін қажет;
  • модельдеудін қандай түрлері бар екенін білу қажет.

Модель. Модельдеу 

Суретті мұқият қара.
  • Оларды біріктіретін ортақ нәрсе не?
  • Олар сабақ тақырыбымен қалай байланысады?
  • Сенің ойыңша, олардың әрқайсысы не үшін қажет?
  • Бастапқы нысан – түпнұсқа
  • Алмастырушы нысан – модель
  • Бастапқы нысан – түпнұсқа
  • Алмастырушы нысан – модель


     Бізді қоршаған әлемнің нысандары, тіпті мүлде қарапайым болып көрінетіндері де, шындығына келгенде, ерекше күрделі болады. Осы немесе басқа нысандар қалай әрекет ететінін түсіну үшін, кейде шынайы нысанның орнына оның жеңілдетілген түрін қарастыруға тура келеді. Ол үшін адам олардың моделіне жүгінеді, яғни осы нысандар мен үдерістердің іс-әрекетінің, жөн-жосығының түрлі модельдерін жасап алады.

Модель – бұл таным үдерісінде және тәжірибелік жұмыста түпнұсқаның құрылымы мен әрекетін қайталайтын үлгі.

Модельдеу – нақты бір нысандардың модельдерін құру мен зерттеуден тұратын қоршаған әлемді тану тәсілі.

Модельдеу не үшін керек?

     Шынайы нысанның іс-әрекетіне тәжірибе жасау және бақылау мүмкін болмаған жағдайда, осы шынайы нысанды зерттеу үшін оның моделі қолданылады. Модель көбіне суреттегі жағдайларда жасалады:

Модельдеу нысаны орасан зор.

Нысан өте кішкентай.

Үдеріс өте жылдам өтеді.

Үдеріс өте баяу жүреді.

Нысанды зерттеу айналасындағылар үшін қауіпті.

Модельдеу нысаны

Суретті пайдаланып, кластерді толықтыр. Өз мысалдарыңды келтір.

     Әрбір нысанның көптеген қасиеті болады. Модельді жасау кезінде жүргізіліп отырған зерттеу үшін басты, ерекше маңызды қасиеттері бөлініп алынады.

Жанартаудың моделі

     Суретте берілген жанартаудың моделі пішінін, түсін, жекелеген үдерістерді (тау түзілу) бейнелейді. Алайда шынайы өлшемі мен басқа да орын алатын көптеген үдерісті қамтып көрсетпейді.

Модель түрлері

     Түрлі ғылым салалары нысандарды түрлі көзқарас тұрғысынан зерттеп, модельдердің түрлі типтерін жасайды. Бір ғана нысанның алуан түрлі моделін құрастыруға болады.

Суретте берілген жанартау модельдерін салыстыр. Әр модельдің артықшылығы мен кемшіліктерін анықта.
Жанартаудың әртүрлі модельдері

Модель әртүрлі болады

Шынайы затпен ұқсастығы үлкен, оны кішкене көлемде қайталайды.

Шынайы ұқсастықпен қатар сызба түріндегі суреті болады.

Нысанды модель, сызба, график түрінде бейнелейді. Шынайы ұқсастығы өте аз немесе болмайды.

     Модельдеу 2 негізгі кезеңнен тұрады:

  1. Модельді әзірлеу;
  2. Модельді зерттеу және қорытынды алу.

     Кезеңдердің әрқайсысында түрлі мәселелер шешіледі және мәні алуан түрлі тәсілдер мен құралдар қолданылады.

     Негізінен модельдер төмендегідей мақсатта қолданылады: 

Модельдер әзірлейміз

     Жаратылыстану сабағында сен бірнеше мәрте модельдеумен айналыстың. Бүгін құрастырушы, модель жасаушы ретінде өзіңді тағы бір рет сынап көр.

1-тәжірибе.

Заттық нысанды модельдеу

Саған: 

  • жанартаудың басып шығарылған моделі
  • қайшы
  • желім  қажет.

Жұмыс кезеңдері:

  1. Қағаздан жанартаудың макетін қиып ал.
  2. Сызбада көрсетілгендей, барлық бөліктерін желімде.
  3. Атқылаған жанартаудың қалай тау түзілу үдерісіне қатысатынын айтып бер.

2-тәжірибе.

Химиялық мүжілу үдерісін графикалық модельдеу

Саған:

  • пластик мөлдір стақан (0,5 литр)
  • ұсақ қиыршық тас
  • ас тұзы – су
  • маркер қажет.

Жұмыс кезеңдері:

  1. Стақанның түбіне ұсақ қиыршық тас сал.
  2. Оның үстіне ас тұзы қабатын сеп.
  3. Үшінші қабат ретінде ұсақ қиыршық тас пен тұзды араластырып сал.
  4. Мәтінге сәйкес, маркермен стақанға қабаттарды жазып отыр.
  5. Ақырындап, сыздықтатып ағызып стақанға аздап су құй, сосын тұздың қандай күйде болатынын бақыла.
  6. Мәтінге сүйене отырып, бұл қандай үдеріс екендігін түсіндір. Модельдеудің қандай түрін қолданғаныңды айт.

Мүжілу – құрлық бетіндегі тау жыныстарының табиғи жағдайлар әсерінен бұзылу және өзгеру үдерісі.

     Тау жыныстарының бұзылуы химиялық үдерістердің – еріту, шайылу әсерінен орын алады. Тау жынысының бетіне немесе жарықшағына түскен су оны еріте бастайды. Жарықшақ үлкен болған сайын, еруге ұшырайтын бөлігінің ауқымы ұлғаяды. Ең алдымен оған әктас, тұз, гипс және басқалары ұшырайды. Осылайша жер қыртысында бос жер пайда болып, үңгірлер түзіледі.

3-тәжірибе.

Табиғаттағы зат айналымы үдерісін графикалық модельдеу

Саған:

  • басып шығарылған сызба
  • маркер қажет.

Жұмыс кезеңдері:

  1. Табиғаттағы су айналымы туралы мәтінді оқы.
         
         ​Күн мұхитты қыздырады. Су мұхит бетінен буға айналып, жоғары көтеріледі. Жоғарыда су буы салқындап, су тамшысына айналады да, бұлт түзіледі. Бұлттардан жаңбыр, қар жауады. Су қайтадан мұхитқа түседі. Ал егер жел соғатын болса, бұлттар құрғақ жердің үстіне қарай жылжиды да, олардан жауған жауын-шашын жерге: өзендерге түседі немесе құрғақ жерге сіңіп кетеді, тауларға жауады. Өзендер құрғақ жерде осылайша су жинап, оларды қайтадан мұхиттарға әкеліп қосады. Осылайша табиғаттағы су айналымы жүзеге асады.
  2. Берілген сызбада (оны алдын ала басып шығарып алу қажет) су қатысатын барлық үдерісті сызба түрінде көрсет. Сызбаға ат қой.
  3. Сыныптастарыңа модельдеудің қандай типін қолданғаныңды түсіндір. Тікелей табиғаттағы су айналымы үдерісін айқындап бер.

Өзіңді тексер!

  • Модельдердің негізгі қасиеттерін ата.
  • белгілі бір қызметтерінен хабар береді
  • формасы
  • қарапайымдылығы
  • түсі
  • түпнұсқаға жақындығы
  • ақпараттық құндылығы

Қажетті сөздер: тәсіл, құру, нысандардың. 

Модельдеу – нақты бір  модельдерін 

мен зерттеуден тұратын қоршаған әлемді тану 

Жетістіктеріңді бағала

«Табыстылық пирамидасы» – сабақтағы жұмысын өздігінен бағалау

     Өзіңнің сабақтағы іс-әрекетіңді, сабақты игеру сапасын бағалайтын бұрышқа өзіңді ойша апарып қой.

     Өз жұмысыңа талдау жаса. Алдағы уақытта бұдан да зор табысқа қол жеткізу үшін, үйде саған нені қайталау қажет?

Өтінемін күте тұрыңыз