ЖЕР БЕТІН БЕЙНЕЛЕУ ТӘСІЛДЕРІ. Географиялық карталарды қалай дұрыс оқиды?

Сабақтың мақсаттары:

  • Географиялық карталар мен шартты белгілерді жүйелеуді;
  • шартты белгілерді қолдана отырып, географиялық картаны оқуды үйренесін.

Мақсатқа қол жеткізу ушін:

  • карталарды жүйелеудің қандай тәсілі барын;
  • карталарды жүйелеудің қандай тәсілі барын білу қажет.

Карта

     5-сыныпта сен «жергілікті аумақ жоспары» түсінігімен және онымен жұмыс істеу кезінде қолданылатын шартты белгілермен таныстың. Географияда географиялық нысандарды оқып-білудің барынша кең таралған құралы карта болып табылады.

Жұпта немесе топта талқыла, орында

Суретті мұқият қара. Екі суреттің арасындағы ұқсастық пен айырмашылықты тап.

Жергілікті аумақ

Салыстыру сызығы

Карта

  

Бейнеленетін аумақтың өлшемі

  

  

Жергілікті аумақтың жекелеген нысандары мен бөліктерінің суреті

  

  

Масштаб

  

  

Градустық тордың болуы

  

  

Көкжиек тұстарын анықтау

  

  

Жер бедерінің суреті

  

Қазақстан Республикасының саяси-әкімшілік картасы
Жергілікті аумақ планы

Карта – Жер бетінің кішірейтіліп, жинақы түрде жазықтықта шартты белгілермен бейнеленуі.

Карта жасау

     Карта жасау оны кескіндеудің белгіленген заңдары мен ережелеріне бағынады. Картографиялық кескінді шектейтін сызықтар картаның жақтауы деп аталады. Сыртқы жақтау түрлі пішінде (шеңбер, тіктөртбұрыш және басқа) болуы мүмкін. Кескінді тікелей шектеп тұратын жақтау ішкі жақтау деп аталады. Әдетте ішкі және сыртқы жақтаулардың арасында Жер шарының түрлі нүктелерінің ендігі мен бойлығы көрсеткіштері орналастырылады. Кескін жоқ бос орынға картада оның шартбелгісі беріледі.

Шартбелгі (легенда) – осы картада қолданылған барлық шартты белгілердің мағынасына түсіндірме беретін белгілер жиынтығы.

     Кейде бұл жерге картадағы кескіндерді толықтырып тұратын диаграммалар, кескіндер, кестелер орналастырылады. Географиялық карталар әртүрлі. Оларды келесі белгілері: аумақтық қамтуы, мазмұны, қызметі, масштабы бойынша топтастыруға болады.

Жұпта немесе топта талқыла, орында

«Географиялық карталар» кластерін мұқият қара.

Географиялық карталар

  • Карталарды топтастырудың әрбір түрі нені көрсететінін ойлан.
  • Топтастырылған карталардың бірбірінен айырмашылығы неде? Егер жауап беруге қиналсаң, келесі беттегі мәтінге жүгін.

Карталардың түрлері

     Географиялық карталар аумақтық белгілері бойынша дүниежүзілік карта, материктер мен мұхиттар картасы, материк бөліктері, мемлекеттер, облыстар мен аудандар картасы болып бөлінеді.

     Географиялық карталар мазмұны бойынша үстінде орналасқан нысандарымен бірге Жер бетін суреттейтін жалпы географиялық; жалпы географиялық карталардың мазмұнын көрсететін элементтерді немесе осы картада жоқ құбылыстарды сипаттайтын тақырыптық карталарға бөлінеді. Тақырыптық карталардың ерекшелігі – оның белгілі бір тақырыпқа бағыныштылығы. Мысалы: әкімшілік аудандар, климаттық белдеулер, тектоникалық құрылымдар және т.б.

Дүниежүзілік карта
Материктер мен мұхиттар картасы
Материк бөліктері, мемлекеттер, облыстар мен аудандар картасы

     Африканың екі картасы берілген (21-сурет). Олардың бірі жалпы географиялық (1) карта, онда жер беті (бедері), сонымен қатар онда орналасқан тау шыңдары, ойыстар тәрізді нысандар, географиялық нысандардың атаулары, негізгі пайдалы қазбалардың орналасуы көрсетілген. Ал Африка материгінің екінші картасынан сен жер бедерін де, географиялық нысандарды да көре алмайсың. Бірақ бұл картада сол материкте орналасқан мемлекеттердің барлығы көрсетілген, яғни бұл карта бір тақырыпқа – мемлекеттерге арналған тақырыптық – Африканың саяси картасы (2) болып табылады.

Африканың картасы (1)
Африканың картасы (2)

(1) карта

(2) карта

1. Картаның атауы.

2. Аумақтық қамтуы бойынша картаға сипаттама.

3. Мазмұны бойынша картаға сипаттама.

4. Масштабы бойынша картаға сипаттама.

Карталардың қызметі бойынша түрлері

     Қызметі бойынша карталар туристік, жол картасы, оқу картасы, навигациялық карта болып бөлінеді.

Оңтүстік Американың табиғат зоналары картасы
Оңтүстік Американың табиғат зоналары картасы

Карталардың масштабына қарай бөлінуі

     Масштабы бойынша барлық географиялық карта ірі, орташа және ұсақ масштабты болып бөлінеді. Егер сен карталардың масштабына қарасаң, белгілі бір заңдылықты байқайсың: масштабтағы сан артқан сайын, картаның нақтылығы азаяды. Картаның масштаб саны кіші болса, ол кішігірім аумақты қамтып, нақты мәліметтер береді.

Үлкен масштабты карта
Топографиялық карта

(1) карта

(2) карта

1. Картаның атауы.

2. Аумақтық қамтуы бойынша картаға сипаттама.

3. Мазмұны бойынша картаға сипаттама.

4. Масштабы бойынша картаға сипаттама.

Топографиялық карталар

     Географиялық нысандар мен олардың кескіні ірі масштабты карталарда толығырақ көрсетіледі (1:10 000-ден 1:200 000-ге дейін). Мұндай карталарды топографиялық карта деп атайды. Олар халық шаруашылығында, әскери істе, зерттеу жұмыстарында, сонымен қатар ұсақ масштабты карта жасау үшін қолданылады.

     Кескін карта – географиялық карталардың айрықша түрі болып табылады. Онда материктердің, өзендер мен жекелеген қалалардың орналасқан орнының тек кескіні ғана көрсетіледі. Мұндай карта оған енгізілуі тиіс географиялық нысандарды белгілеуге негіз болып табылады. Кескін картаға нысандар баспалық картада берілгендей, нақты және ұқыпты түрде түсірілуі қажет.

     Картаны зерттеу үшін сен картаның шартбелгісіне жүгінесің, онда картаға енгізілген шартты белгілер бейнеленеді. Бейнеленген нысандардың мөлшері мен картаның масштабына қарай шартты белгілерді бірнеше топқа бөлуге болады.

Шартты белгілерді жіктеу

Сызықтық шартты белгілермен ұзындығы айтарлықтай, ені тар аумақ нысандары бейнеленеді. Мұндай нысанға автокөлік жолдары, теміржол магистральдары, құбыр желілері, байланыс желілері мен электр берілісі желілері жатады.

Анықтамалық шартты белгілер. Карталарда елді мекен, өзен, көл, тау, орман мен басқа да нысандардың атауы жазылады. Сонымен бірге әріптік және сандық белгілер түрінде анықтамалық жазбалар беріледі.

Егер де нысан көлемі кіші болуына байланысты картада масштабтық белгімен белгілене алмайтын болса, онда масштабтан тыс шартты белгілер қолданылады.

Аумақ нысандары картаның масштабында масштабтық (кескіндік) шартты белгілермен бейнеленеді.

Өзіңді тексер!

Қазақстан картасы
  • Картаның тақырыбына байланысты оған атау бер.
  • Шартты белгілердің қандай тобы қолданылғанын анықта.
  • Кем дегенде 2 мысал келтір. Оларды дәптеріңе жаз және тақырып қой.

Жетістіктеріңді бағала

Сабақтағы өз жұмысыңды бағала.

Сұрақтарға жауап бер. Шынайы бол. Төмендегі сұрақтарға жауап бер. Үйде неге көбірек көңіл бөлу керектігін ойла.

  • Маған көбірек әсер қалдырған не нәрсе?
  • Сабақта алған білімім маған алдағы өмірде қажет бола ма?
  • Сабақта мен жаңадан не үйрендім?
  • Мен нені үйрендім және бұл маған өмірде қалай көмектеседі?
  • Жақсырақ жұмыс істеу үшін, маған нені өзгерту қажет?
Өтінемін күте тұрыңыз