Мемлекеттердің саяси типологиясы. Дүниежүзінің саяси картасы

Cабақтың мақсаты:

  • Саяси картаның негізгі нысандарына сипаттама беру;
  • Басқару түрі және мемлекеттік құрылымы бойынша дүниежүзіндегі мемлекеттерді жіктеу.

Мақсатқа жету үшін:

  • Саяси география және дүниежүзінің саяси картасы дегеніміздің не екенін;
  • Дүниежүзінің саяси картасының негізгі нысандарын;
  • Дүниежүзінің саяси картасын қалыптастырудың негізгі кезеңдерін;
  • Дүниежүзіндегі мемлекеттердің басқару түрі және мемлекеттік құрылымын білуіміз керек.

   Саяси география

   Саяси география – қоғамның саяси өмірінің кеңістіктік ұйымдастырылуын және саяси күштердің аумақтық үйлесімін зерттейтін ғылыми бағыт. Мемлекеттің саяси-географиялық жағдайы анықталғанша оған несие беру, ірі көлемде қаржы бағыттау, ұзақ мерзімді келісім жасау мүмкін емес. Саяси география бойынша жасалған зерттеулер кез келген байыпты мемлекеттің дипломатиялық және барлау қызметтерінің назарында болады.

   Дүниежүзінің саяси картасы – арнайы географиялық карта. Онда жалпы географиялық ақпараттармен (материктер мен мұхиттардың, теңіздер мен өзендердің кескінделуі) қатар мемлекеттер, олардың шегаралары, астаналары, сонымен қатар тәуелді аумақтар көрсетілген. Оның көмегімен дүниежүзінің саяси-аумақтық ұйымдастырылуын және уақыт өте келе өзгерістерін, қоғамның мемлекеттер мен тәуелді аумақтарға бөлінуін, олардың дүниежүзі аймақтарында таралуын, аймақтық саяси ұйымдарды зерттеуге болады.

   Дүниежүзінің саяси картасын қалыптастырудың негізгі кезеңдері

   Саяси карта өзінің дамуы барысында бірнеше кезеңнен өтті. Олар дүниежүзі тарихының кезеңдеріне сәйкес келеді. Оны мынадай кезеңдерге бөлуге болады.

   Ежелгі кезең (мемлекеттің алғашқы формасы пайда болған дәуірден бастап б. э. V ғасырға дейін) – Жер бетінде Ежелгі Египет, Ежелгі Грекия, Карфаген, Ежелгі Рим және басқа да алғашқы мемлекеттердің пайда болуы мен күйреуі орын алды.

   Ортағасырлық кезең (V–XV ғғ.) – бұл кезеңде болған мемлекеттер: Византия, Қасиетті Рим империясы, Англия, Испания, Португалия, Киев Русі және басқалары. Дүниежүзінің саяси картасына Ұлы географиялық ашылулар дәуірінде үлкен өзгерістер енгізілді.

   Жаңа кезең – XV–ХVІ ғасырлар шегінен бастап ХХ ғ. басындағы бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін. Дүниежүзінің саяси картасы айрықша тұрақсыз болды. Дамыған капиталистік елдер арасында әлемді бөліп алуға бағытталған күрес шиеленісе түсті. Еуропалық отарлық экспансия бастау алды. 1876 ж. Африка аумағының тек 10%-ы ғана батыс Еуропа елдеріне тиесілі болса, 1900 ж. 90%-ы тиесілі болды. ХХ ғасырдың басында дүниежүзін бөліске салу іс жүзінде аяқталды, яғни тек күштеп қайта бөлу ғана мүмкін болды.

   Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен дүниежүзінің саяси картасының қалыптасуында жаңа кезең басталды. Бұл – осы дәуірдің алғашқы кезеңі. Ол дүниежүзінің картасында КСРО-ның пайда болуымен, Аустро-Венгрияның таралуымен және егеменді Польша, Финляндия, Чехословакия мемлекеттерінің пайда болуымен және Ұлыбритания, Франция, Бельгия, Жапония отарлық иеліктерінің кеңеюімен байланысты. Екінші кезең (екінші дүниежүзілік соғыстан кейін) дүниежүзілік отарлық жүйенің ыдырауымен және Азияда, Африкада, Мұхит аралдарында, Латын Америкасында көптеген тәуелсіз мемлекеттердің пайда болуымен байланысты. 1990 жылдардың басынан бастап осы күнге дейін жалғасып келе жатқан жаңа тарихтың үшінші кезеңін ажыратады. Бұл кезеңдегі дүниежүзінің саяси картасындағы өзгерістерге мыналар жатады: КСРО-ның ыдырауы; бұрынғы КСРО құрамындағы мемлекеттердің саяси егемендігі туралы жариялауы; Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының (ТМД) пайда болуы; ЮСФР ыдырауы; екі герман мемлекеттерінің бірігуі (ГДР және ГФР); екі тәуелсіз мемлекет – Чехия мен Словакияның пайда болуы.

   Осылайша дүниежүзі саяси тұрғыдан үнемі өзгеріп отырады.

   Дүниежүзінің саяси картасының басты нысандары

   Дүниежүзінің саяси картасының басты нысандары: отар мемлекеттер, халықаралық аумақтар, мәртебесі айқындалмаған аумақтар, өз егемендігін жариялаған мемлекеттер.

   Дүниежүзінің саяси картасының басты нысандары – егеменді мемлекеттер. Қазіргі заманғы дүниежүзінің саяси картасында 230-дан астам мемлекет бар, оның 194-і егеменді мемлекеттер.
   ​Мемлекет – дүниежүзінің саяси картасының басты нысаны. Мемлекет – бұл егемендігі бар аумақ. мемлекет – бұл ортақ әлеуметтік, мәдени мүдделері біріктірілген, белгілі бір аумақта орналасқан, өзінің жеке басқару жүйесі, қорғаныс жүйесі мен ішкі және сыртқы егемендігі бар қоғамның айрықша ұйымы. Мемлекеттің негізгі белгілері мыналар: белгілі бір аумағының, егемендігінің, кең көлемде әлеуметтік базасының, заңды зорлық-зомбылыққа монополиясының, салық жинау құқығының, жария билік сипатының, мемлекеттік рәміздерінің болуы.

  • белгілі аумағы, өзінің жеке басқару жүйесі, қауіпсіздік жүйесі бар және ішкі, сыртқы егеменділікке ие қоғамның ерекше ұйымы.
  • ортақ мәдени, әлеуметтік қызығушылықтары бар қоғамның ерекше ұйымы.
  • ортақ мәдени, әлеуметтік қызығушылықтары біріктірілген, белгілі аумағы, өзінің жеке басқару жүйесі, қауіпсіздік жүйесі бар және ішкі, сыртқы егеменділікке ие қоғамның ерекше ұйымы.
  • аумағы бар
  • егеменді
  • демократия
  • әлеуметтік қор
  • заңды зорлық-зомбылыққа монополиясы
  • салық жинау құқығы
  • мемлекеттік рәміздер
  • президент
Дүниежүзінің саяси картасы

   Мемлекеттік егемендік

   Мемлекеттік егемендік – бұл халықаралық құқық нормасы, оған сәйкес мемлекет өзінің ішкі өмірі мен сыртқы саясатына қатысты мәселелерді өзі шешуге құқылы. Кез келген аумақтың мемлекеттік мәртебесі, оның егемендігі халықаралық мойындалумен бекітілуі, яғни басқа мемлекеттер тарапынан мойындалуы тиіс.
   ​Дүниежүзінің саяси картасындағы мемлекеттерден басқа 30-дан астам алуан түрлі егемендігі жоқ, тәуелді саяси-аумақтық түзілістер бар (9-кесте). Олардың бірі егеменді мемлекеттерден алуан түрлі формада тәуелді аумақтар құрады. Тәуелді аумақтар – олардың өзін-өзі басқарудың әр алуан формасы бар меншігі (мысалы, Гвиана немесе Гваделупа – Францияның теңіздің арғы жағындағы департаменттері). Енді бірі – мемлекеттердің бір бөлігі және айрықша саяси режимі немесе мәртебесі бар (мысалы, Аомынь – ҚХР құрамындағы арнайы әкімшілік аудан). Сондай-ақ тәуелді мәртебесі айқындалмаған аумақтар бар (мысалы, Фолкленд аралдары – Аргентина мен Ұлыбританияның даулы аумағы). Шын мәнінде, олардың барлығы да – отар. Отар – шетелдік мемлекеттің билігіне бағынатын, экономикалық және саяси тәуелсіздіктен айырылған және арнайы тәртіп негізінде басқарылатын мемлекет немесе аумақ (метрополия). Отары бар мемлекет метрополия деп аталады.

   Өзін-өзі басқармайтын аумақтар (БҰҰ мәліметі бойынша)

9-кесте


​р/с

Аумақ

Басқарушы мемлекет

Африка

1

Батыс Сахара

Марокко мен Мавритания таласуда

Атлант мұхиты, Кариб алабы және Жерорта теңізі аймағы

1

Ангилья

Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Корольдігі

2

Бермуд аралдары

Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Корольдігі

3

Британдық Виргин аралдары

Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Корольдігі

4

Кайман аралдары

Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Корольдігі

5

Фолкленд (Мальвин) аралдары

Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Корольдігі

6

Монтсеррат

Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Корольдігі

7

Қасиетті Елена, арал

Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Корольдігі

8

Теркс және Кайкос, аралдар

Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Корольдігі

9

АҚШ-тың Виргин аралдары

Америка Құрама Штаттары

10

Гибралтар

Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Корольдігі

Азия-тынық мұхиты аймағы

1

Америкалық Самоа

Америка Құрама Штаттары

2

Гуам

Америка Құрама Штаттары

3

Жаңа Каледония

Франция

4

Питкэрн

Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Корольдігі

5

Токелау

Жаңа Зеландия

6

Француз Полинезиясы

Франция

   – шетелдік мемлекеттің биліген бағынатын, экономикалық және саяси тәуелсіздіктен айырылған және арнайы тәртіп негізінде басқарылатын ел не аумақ.

   – өзінің билігіндегі ел не аумақты иеленген және арнайы тәртіп негізінде басқаратын мемлекет.

   Отарсыздандыру

   Отарсыздандыру үдерісі әзірге аяқталған жоқ. Отарсыздандыру – отарлық тәуелділіктен босату. Мұндай аумақтардың көпшілігі метрополиялар үшін әскери-стратегиялық нысандар (әскери-әуе немесе әскери-теңіз базалары) ретінде маңызды, немесе басқадай қызығушылық тудырып отыр.
   ​1960 ж. БҰҰ Отар мемлекеттер мен халықтарға тәуелсіздік беру туралы Декларация қабылдады. Тәуелсіздік берілуі тиіс аумақтардың тізімінен тұратын БҰҰ-ның Отарлық тізімі жасалды. 1945 жылдан 2007 жылға дейін 80-ге тарта мемлекет өзін-өзі басқарушы мәртебесін алып, БҰҰ қатарына енді. Өзін-өзі басқармайтын аумақтардың саны дүниежүзінде азайып келеді. ХХ ғасырда ірі отарлық Франция, Ұлыбритания, Испания, Португалия империялары іс жүзінде ыдырады.
   ​БҰҰ «Өзін-өзі басқармайтын аумақтар» тізіміне 2017 ж. 17 аумақ кірді. Бұл аумақтарға БҰҰ-ның тәуелсіздік беру туралы талаптары таралуда.

   Өзін-өзі жариялаған мемлекеттер

   Дүниежүзінің саяси картасында өз егемендігін өздері жариялаған мемлекеттер айрықша орын алады, мысалы Косово, Оңтүстік Осетия, Абхазия Республикасы, Солтүстік Кипр Түрік Республикасы және басқалары.
   ​Қазіргі кезде дүниежүзінде 60-тай мемлекеттің аумағында өз егемендіктерін өздері жариялаған, шамамен 120 мойындалмаған мемлекет бар. Олардың кейбіреулері нақты өмір сүреді, бірақ заңды түрде халықаралық қауымдастықта толыққанды ел деп танылмаған (Тайвань аралы). Енді бірі мойындалған, бірақ өз аумағы жоқ (Палестина). Енді біреулерін тек кейбір мемлекеттер ғана мойындаған. Мойындалмаған мемлекеттер сепаратизм аудандарында көрініс беруде мемлекеттік шегаралардың өзгеруінен болып отыр. Бұл мемлекеттерге оқулықтарда сипаттама берілмейді, көпшілігі картада белгіленбеген. Алайда олар нақты өмір сүріп жатыр, онда адамдар тұрады, билік органдары жұмыс істейді, заңдар қабылданады, олар халықаралық аренаға шығуға талпынады. Олардың кейбіреулері тарихи тұрғыдан ұзақ уақыт бойы өмір сүруде, мысалы, Тайвань, Палестина, Күрдістан, Азад Кашмир, Тибет.

   Халықаралық аумақтар мен акваториялар, олардың мәртебелері

   Халықаралық аумақтар мен акваториялар – бұл мемлекеттік шегарадан тыс жерде жатқан аумақтар; оларды пайдалану құқығы барлық халықаралық қауымдастыққа тиесілі: ешбір мемлекеттің оларды иемденуге құқы жоқ, бұл аумақтар ғылыми зерттеулер жүргізу үшін ашық.

   Халықаралық аумақтар мен акваториялар мәртебесі бар: Антарктика, ашық теңіз, ашық теңіз үстіндегі әуе кеңістігі, төтенше экономикалық зона шегінен тыс теңіздер мен мұхиттардың түбі, халықаралық өзендер, бұғаздар, каналдар, ғарыш кеңістігі.
   ​Мәртебесі анықталмаған аумақтар – бұл сол немесе басқа мемлекетке тиесілілігі әлі толық белгіленбеген аумақтар.
   ​Жалға алынған аумақтар. Уақытша пайдалануға жасалатын Шарттар мемлекеттер арасында бекітіледі. Көптеген жалға алынған аумақтардың айрықша пайдалы географиялық және геостратегиялық жағдайы болады. Оларға мыналарды жатқызуға болады:

  • Азия мен Мұхит аралдарындағы дамыған елдердің әскери-теңіз базасы;
  • Қазақстаннан Ресей Федерациясы жалға алған Байқоңыр ғарыш айлағының аумағы.

   Басып алынған аумақтар әскери іс-қимылдардың нәтижесінде мемлекеттерге күштеп біріктіріледі. Оларда басып алған мемлекеттің тәртібі әрекет етеді. Басып алынған аумақ мәртебесі болған аумақтар: Шығыс Тимор (1976–2001 жж.), Палестина мемлекетінің аумағы (Иордан өзенінің батыс жағалауы және Газ секторы).

   Дүниежүзінің саяси картасының негізгі нысандарының арасындағы айырмашылықтарды өздеріңе ыңғайлы түрде көрсетіңдер.
   ​Дүниежүзінің саяси картасының нысаны ретінде Қазақстан Республикасын сипаттаңдар.

   Геосергiту

   «Географиялық қошемет»

   Әрбір оқушы басқа оқушыға оның жеке басының қасиеттері мен адамгершілігін, білімі мен қабілетін, мінезінің сипатын географиялық нысанмен, құбылыс немесе үдеріспен салыстыра отырып, қошемет білдіріңдер, мысалы, «Сенің біліміңнің тереңдігі Мариана ойпатынан да тереңірек, ал оның көлемі Дүниежүзілік мұхитпен салыстырарлықтай» деген тәрізді.

   Басқарудың және әкімшілік-аумақтық құрылымның негізгі формалары

   1. Басқару формалары:

   Республикалық (жоғары мемлекеттік билік парламентке, ал атқарушы билік – үкіметке тиесілі). Сонымен бірге президенттік (онда президентке үлкен өкілеттілік беріледі) және парламенттік (президенттің рөлі азырақ) мемлекеттер де болады. Қазіргі кезде дүниежүзінде 140-тан астам республика бар;

   Монархиялық (мемлекет басшысы – бір тұлға). Теократиялық (мұнда зайырлы және рухани биліктің басшысы – бір тұлға), конституциялық және абсолюттік монархияларға бөлінеді. Әдетте монархтың билігі өмір бойына созылады және мұрагерлікпен ұрпағына беріледі. Дүниежүзінде 30-дан астам монархия бар (10-кесте).– Ұлыбританияның басқаруындағы Мемлекетаралық бірлестікті – Достастықты атап айту қажет. Оның құрамына кіретін барлық мемлекеттерде монарх мемлекет басшысы ретінде мойындалады.

   Монархиялық басқару формасы бар мемлекеттер

10-кесте

Еуропа

Андорра

князьдық (КМ)

Бельгия

корольдік (КМ)

Ватикан

папа кеңесі (АТМ)

Ұлыбритания

корольдік (ПМ)

Дания

корольдік (КМ)

Испания

корольдік (КМ)

Лихтенштейн

князьдық (КМ)

Люксембург

ұлыгерцогтық (КМ)

Монако

князьдық (КМ)

Нидерланд

корольдік (КМ)

Норвегия

корольдік (КМ)

Швеция

корольдік (КМ)

Азия

Бахрейн

эмират (КМ)

Таиланд

корольдік (КМ)

Кувейт

мұрагерлік эмират (КМ)

Малайзия

сұлтанат (ШМ)

Жапония

империя (КМ)

Бутан

корольдік (ШМ)

Иордания

корольдік (КМ)

Катар

эмират (АМ)

БАӘ

эмират (ШМ)

Оман

сұлтанат (АМ)

Бруней

сұлтанат (АТМ)

Сауд Арабиясы

корольдік (АТМ)

Африка

Лесото

корольдік (КМ)

Марокко

корольдік (КМ)

Свазиленд

корольдік (АМ)

Мұхит аралдары

Тонга

корольдік

   2. Мемлекеттік құрылым формасы

   Мемлекеттік құрылым формасы – мемлекеттердің әкімшілікаумақтық құрылымы. Оны басты екі түрге бөледі: унитарлық мемлекет (біртұтас бүтіндей құрылу) және федерация (бірлестік, мемлекеттер одағы); конфедерация – бұл тәуелсіз мемлекеттердің уақытша заңды одағы (11-кесте).

   Мемлекеттік құрылымның негізгі формалары

11-кесте

Унитарлық

Федерация

Әкімшілікаумақтық бірліктен тұратын біртұтас бүтіндей мемлекеттік құрылу, оларда мемлекеттік егемендік белгілері болмайды.

Әкімшілікаумақтық бірліктерінің федерация құрамында белгілі бір саяси және экономикалық тәуелсіздігі бар.

Конфедерация

Басқа

Конфедерация мүшелері, формалды тәуелсіздіктерін сақтай отырып, өздерінің мемлекеттік билік органдары бар болады, сонымен бірге конфедерацияның әскери және сыртқы саяси іс-әрекеттерін үйлестіру үшін біріккен органдар құрады.

Достастық – мемлекеттердің конфедерацияға қарағанда неғұрлым аморфты бірігуі. Достас тық мүшелері – толығымен егеменді мемлекеттер. Мемлекеттердің қауымдастығы – мемлекетаралық шарт негізінде құрылады, мемлекеттердің мемлекетаралық байланыстарын нығайтады.

  • Неліктен Қазақстан басқарудың республикалық формасын таңдады? Кем дегенде 3 себебін атаңдар. Бұл жағдай мемлекеттің Конституциясында қалай көрініс табады? Конституцияның осы бөлігінен үзінді келтіріңдер.
  • Қазақстан неліктен унитарлық саяси-аумақтық құрылымды таңдады? Кем дегенде 3 себебін атаңдар. Бұл жағдай мемлекеттің Конституциясында қалай көрініс табады? Конституцияның осы бөлігінен үзінді келтіріңдер.
  • Сендердің әрқайсысыларың басқарудың қандай түрінде белгілі бір шарттарға сәйкес мемлекет басшысы бола аласыңдар?

   Саяси география саласында мемлекет басшылары, саясаткерлер, геосаясаткерлер, дипломаттар, әскери адамдар т.б. қызмет етеді.

   Геодерек

   Ресей Федерациясының құрамындағы Алтай Республикасында қазақ тілінде сөйлеушілер тұратын шағын жерде – ресми қарым-қатынас жасау аясында қазақ тілін пайдалануға рұқсат берілген. Қытай Халық Республикасында қазақ тілін моңғол, тибет, ұйғыр, чжуан, корей тілдерімен теңдей дәрежеде Бүкілқытайлық Халық Өкілдерінің Жиналысының сессиясында, Ұлттық Саяси Консультативтік Кеңестің отырыстарында қолдана алады.

   Ойыңды тұжырымда

  1. Уақыт таспасында дүниежүзінің саяси картасы дамуының түрлі кезеңдеріндегі Қазақстанның орнын көрсетіңдер. Онда аумақтың мәртебесін (егемендік/отарлық тәуелділік/түрлі мәртебеде түрлі мемлекеттердің құрамында болу), басқару түрін және әкімшілікаумақтық құрылымын және басқа да артықшылықтарын көрсетіңдер. Әрбір белгіленген элемент уақытпен байланыстыра (күні, тарихи кезеңдері және т.б.) отырып көрсетілуі тиіс. Қорытынды жасаңдар.
  2. Өзіне тиесілі емес қандай аумақтарда және қандай кеңістіктерде Қазақстан Республикасы ашық түрде ғылыми зерттеулер жүргізуге құқылы?
  3. Географтан басқа қандай мамандық иесінің осы тақырып бойынша білімі болуы қажет және неліктен?
Өтінемін күте тұрыңыз