Глоссарий

Агроөнеркәсіптік кешен – ауылшаруашылық саласының, сондай-ақ онымен байланысты өнеркәсіптік өндірістердің (ауылшаруашылық мәшине жасау, минералдық тыңайтқыштар және өсімдіктер мен жануарларды қорғау құралдарын өндіру, тағам және жартылай жеңіл өнеркәсіп) жиынтығы.

Ағаш және ағаш өңдеу өнеркәсібі – өндіру және өңдеу салалар кешені. Ағаш дайындау, ағаш кесу, ағаш өңдеу, орман, химиялық саланы қамтиды. Солтүстік орман белдеуі аясында қылқанды ағаштардан бөрене, тақталар, целлюлоза, қағаз, картон дайындалады.

Аймақ – бұл ауданды басқа аудандардан ерекшелендіретін ортақ белгілері бар жеке экономикалық-географиялық ауданнан тұратын жақын орналасқан елдер тобы.

Ақпараттың шынайылығы – алынған мағлұматтардың шындыққа жанасу көрсеткіші. ақпарат көзінің нақтылығы – дереккөздің ақпарат туындаған жерге жақындық және қол жеткізу деңгейі.

Ақпарат көзінің нақтылығы – дереккөздің ақпарат туындаған жерге жақындық және қол жеткізу деңгейі.

Ақпараттық қолдау – тыңдармандарға баяндаманы жақсы меңгеру үшін ұсынылатын қосымша ақпараттық материал, мысалы: стенд, брошюра, плакат, түрлі көрнекі материалдар, баннер, электрондық таныстыру.

Алғыс – көрсеткен ілтипаты, назары, қызметі үшін біреуге ризашылық сезім.

Антропогендік жүктеме – барлық шаруашылық түрлерінің тұтас табиғатқа немесе оның жекелеген құрамдас бөліктеріне (бедер, топырақ, өсімдік және жануарлар әлемі) ықпалы.

Аң аулау шаруашылығы – табиғи ресурс жануарларын аулау және өсіру.

Алуантүрлілік – ландшафт элементтерінің (табиғи аудандастыру) немесе ішкі өзара байланысы мен іс-әрекеті жоғары қоғамдық ұдайы өндіріс элементтерінің (экономикалық аудандастыру) туындау үдерісі, тұрақты кеңістіктік ұштасуы.

Атажұртқа оралу – көшіп кеткендердің өз мекеніне қайта оралуы.

Ауа райы – қазіргі сәттегі белгілі бір аумақтағы атмосфера күйі. Ауа райы метеоэлементтердің жиынтығымен сипатталады: температура, қысым, ылғалдылық, жауын-шашын, бұлттылық. Ауа райы құбылмалылығымен, әртүрлілігімен, қайталанатындығымен ерекшеленеді.

Аудандастыру – географиялық қабықтың біртекті еместігін, оның әртүрлі элементтерінің өзара байланыс қарқынының бірдей еместігінің көрінуі.

Аудитория – дәріс, баяндама, сөз және т.б. тыңдаушылар.

Ауыл халқы – елді мекендерде тұрақты тұратын, ауылшаруашылығымен, сондай-ақ орманшаруашылығымен айналысатын халық. Ауылдық қоныстанудың негізгі түрлері: топтық (ауылдық); бытыраңқы (фермерлік).

Ауылшаруашылығы – материалдық өндірістің негізгі салаларының бірі: өнім алу үшін дәнді дақылдар және мал өсіру.

Ауылшаруашылық жерлер – аумақтың ауылшаруашылығы үшін пайдаланылатын бөлігі. Ол өңделген жерлерді (егіндік, көпжылдық өсімдіктер – бау-бақшалар, жүзімдіктер), жайылым, шабындық жерлерді қамтиды.

Ауылшаруашылығының интенсивті түрі – электрлендіру, механикаландыру, мелиорациялау және ауылшаруашылық жерлері мен мал басының артуымен байланысты емес басқа шаралар есебінен өндіріс көлемінің өсімін қамтамасыз ету және негізгі шығынның жоғарғы деңгейін білдіреді. Индустриалдық дамыған елдерде басым болады.

Ауыл тұрғындары – елді мекендерде тұрақты тұратын, ауылшаруашылығымен, сондай-ақ орманшаруашылығымен айналысатын халық. Ауылдық қоныстанудың негізгі түрлері: топтық (ауылдық); бытыраңқы (фермерлік).

Ашық әңгіме – тікелей тілдесу барысындағы тілдік қызметтің ерекше түрі; белгілі бір аудиторияға бағытталған сөз; шешендік сөз.

Әдістер – белгілі бір практикалық немесе теориялық білім саласын, қандай да бір қызметті игеру тәсілдерінің жиынтығы.

Әуе көлігі – әуе арқылы жүк тасымалдайтын әуе көлігі. Жоғары жылдамдықпен үлкен қашықтықты бағындырады. Ең алдымен тез жеткізілуі тиіс жүктерді және көлік жүруге жолы қолайсыз жерлерге жеткізу үшін пайдаланылады. Ең ірі «әуе державалары» – АҚШ, Ресей, Жапония, Ұлыбритания, Франция, ГФР, Канада.

Әлеуметтік саясат– экономикадан тыс мақсаттарға жету үшін шаруашылық субъектілеріне арналған жағдайлар мен талаптарды айқындау (аймақ халықтарын әлеуметтік кепілдіктермен қамтамасыз ету, қоршаған орта жағдайын жақсарту және т.б.).

Әлеуметтік-гуманитарлық зерттеу – әлеуметтік және мәдени құбылыстарды зерттеу, қоғамның даму заңдылықтарын, себептерін және көздерін анықтау.

Әлеуметтік-экономикалық география экономикалық географияға, әлеуметтік географияға және халық географиясына бөлінеді. Әлеуметтік-экономикалық географияның зерттеу нысандары – қоныстану, шаруашылық және оның салалары, табиғи жағдайлар және ресурстар.

Әлеуметтік-экономикалық географияның зерттеу нысандары – қоныстану, шаруашылық және оның салалары, табиғи жағдайлар және ресурстар.

Әлеуметтік желілер – әлеуметтік өзара қатынастар құру, ұйымдастыруға арналған платформа, онлайн-сервис немесе веб-сайт.

Байырғы халық – аборигендер, белгілі бір аумақта тарихи қалыптасқан және ол жерді бұрыннан мекендеп келе жатқан және онымен экономикалық, мәдени және басқа қатынастармен байланысқан этникалық қауымдастықтар (этностар). Байырғы халық жүздеген жылдар бойы қалыптасады.

Байланыс – ақпараттық индустрияның негізгі бөлігі (АИ).

Балама – бірін-бірі жоққа шығаратын мүмкіндіктер арасындағы бірін таңдау қажеттігі. Бірін-бірі жоққа шығаратын мүмкіндіктердің әрқайсысы.

Баланстық қор – техниканың қол жеткізілген деңгейі кезінде игеруі мақсатты және экономикалық тиімді болатын пайдалы қазбалар қоры.

Балықшаруашылық – сыртқы және ішкі сулардан балық аулау және өсіру.

Батпақтану – жерасты суы деңгейінің көтерілуі, судың дұрыс ақпауы, сутіректің жақын орналасуы немесе булану режімінің өзгеруі салдарынан топырақ пен жердің қатты қабатының қатты ылғалдануы.

Библиографиялық тізім – пайдаланылған ақпарат көздерінің сипаттамасын қамтитын және қорытындыдан кейін қамтылатын биографиялық аппараттың міндетті элементі.

Библиографиялық көрсеткіш – библиографиялық құралдардың бірнеше түрін, яғни жарияланған құжаттардың (кітаптар, газет-журнал мақалалары және т.б.) тізімдерін белгілеуге арналған, қандай да бір белгі бойынша біріктірілген, материалдар әзірлеу және топтауды жеңілдететін қосымша индекстермен қамтылған ортақ термин.

Библиография – тақырып бойынша әдебиеттердің толық тізімі, сондай-ақ осындай тізімдерді қамтитын арнайы басылымдар (көрсеткіштер, каталогтер, шолулар).

Биологиялық ресурстар – қалпына келетін – таусылатын табиғи ресурстар: орман, басқа да өсімдіктер, аңшылық-кәсіптік, балық және өзге гидробиологиялық.

Болжам – зерттеу объектісінің келешек жағдайы туралы ықтимал жорамал жасау.

Бұқаралық ақпарат құралдары (баҚ) – көпшілік аудиторияға арналған ақпаратты жинақтау, өңдеу және таратуға қатысты күнделікті тәжірибе құралы.

Білім – жүйелі білім, білік және дағды. Жалпы және арнайы (кәсіби) білімге бөлінеді.

Веб-сілтеме (ғаламтор-сілтеме) – сайттың бетін көрсететін мәтін элементі (код), (ғаламтор ресурсы).

Газет топтамасы – ортақ тақырыпқа іріктеп алынған бірқатар шағын мақалалар, бір тақырыптағы қысқаша жазбашалар.

Географиялық орта – адамзат қоғамы өз өмірінде және тарихи дамуының осы кезеңіндегі өндірістік қызметінде тікелей байланысқа түсетін жер табиғатының бір бөлігі. Ол адамдардың ықпалымен географиялық қабық эволюциясының нәтижесінде пайда болды. Бұлар – жасанды өзгерістер. Жер бедерінің көптеген түрлері адамның еркінен тыс, бірақ оның қызметіне байланысты туындаған, мысалы, жыралар, көшкін. Бірақ адам жанды табиғатқа үлкен ықпал етті. Ол өсімдіктер мен жануарлардың жаңа түрлерін жасап шығарды. Жаңа аумақтарды игеру органимздердің тіршілік ортасын өзгертеді: дәнді-дақылдар мен жануарлар жабайы флора мен фаунаны ығыстырады.

География – Жер туралы ғылым. Құбылыстар мен нысандардың табиғат–қоғам–адам жүйесіндегі өзара байланысы мен өзара шарттылықтағы барлық әртүрлілігін зерттейді.

Географиялық координаттар – нүктелердің экваторға (ендік) және нөлдік меридианға қатысты жердің беткі қабатында орналасуын анықтайтын шамалар (бойлық).

График – алынған мәліметтер тура сызықтармен қосылған нүктелер арқылы берілген диаграммалар түрі. Сонымен қатар сызықсыз нүктелермен берілуі мүмкін (нүктелі диаграмма).

Графикалық материалдар – материалды көрнекі түрде көрсететін (фотосуреттер, суреттер, сызбалар, диаграммалар және т.б.) және оны оқушылардың эмоционалдық жадын белсенді ете отырып жақсы есінде сақтауға мүмкіндік беретін оқыту құралы.

Гипотеза – жеке байқауларға негізделген және тәжірибелермен нақтыланатын жорамал.

Ғылыми еңбектер жинағы – зерттеу материалдарын қамтитын ғылыми туындылардан тұратын ғылыми басылым.

Ғылым – шындық туралы адам қызметінің объективті білім алу және теориялық тұрғыдан жүйелендіруге байланысты саласы.

Ғылыми басылым – теориялық немесе тәжірибелік зерттеулердің нәтижелерін қамтитын басылым.

Ғылыми-көпшілік әдебиет – кең оқырмандар тобына арналған ғылым, ғылыми жетістіктер және ғалымдар туралы әдеби шығармалар.

Ғылыми пікірталас – әртүрлі ғылыми көзқарастар тоғысатын қатынас түрі.

Ғылыми пікірталас нысаны – әріптестер арасындағы қатынастарды реттейтін және бәсекелестердің ғылыми жұмысына кедергі келтірмеу міндетін ескеретін, басқа ғалымдар мен жұмыс бойынша әріптестердің сыны мен күмәніне ашық болу, әріптестердің жұмысын шынайы және бейтарап бағалау.

Дәйексөз – дереккөзге міндетті түрде сілтеме жасай отырып қандай да бір мәтін үзіндісін сөзбе-сөз келтіру.

Дәлел – адамдарды өз пікірінің шынайылығына сендіру үшін пайдаланатын уәж.

Дәлелдеу – дәлелдер мен дәйектер келтіру.

Дәлелдерді негіздеу (көзқарасты) – бір нәрсені растау үшін сенімді уәждер келтіру немесе бір нәрсені дәлелдермен растау.

Дәстүрлі емес энергетика – табиғи энергияның дәстүрлі емес түрлерінен электр қуатын өндіру (судың көтерілуі, жерасты жылуы, жел, күн және т.б.).

Дебаттар – екі тараптың өзекті тақырыптар бойынша арнайы ұйымдастырылған ашық пікір алмасуы.

Деректерді ұйымдастыру – зерттеу қызметі барысында алынған мәліметтерді жүйелеу.

Деректерді графикалық бейнелеу – деректерді геометриялық фигуралар, сызықтар, нүктелер және әртүрлі символдық белгілер арқылы шартты бейнелеу әдісі.

Деректер қоры – ақпараттық-компьютерлік технологиялардың көмегімен табылып, өңделетіндей жүйеленген жекелеген материалдар (мақалалар, есеп-қисап, нормативтік актілер, статистикалық мәліметтер және осы тектес материалдар) жиынтығы.

Диаграмма – бірнеше шаманың арақатынасын тез бағалауға мүмкіндік беретін бейнелеу, сурет, сызба, графикалық деректер кескіні.

Дикция – анық, мақаммен сөйлеу; сөйлеу мәдениетінің маңызды элементтерінің бірі.

Дипломатия – мемлекеттің сыртқы саясатын жүзеге асыру тәсілі. Дипломатия мемлекет басшылары, үкіметтер және мемлекеттердің сыртқы қатынас органдарының және сыртқы саясат мақсаты мен міндеттеріне жетуге және өз мемлекеті мен шетелдердегі жекелеген азаматтарының мүддесін қорғауға ықпал етуші дипломаттардың ресми қызметтері түрінде жүзеге асырылады.

Дүниежүзілік мұхит ресурстары – оған теңіз суы; мұхит түбінің минералды ресурстары (әсіресе қайраңындағы мұнай, табиғи газ, қатты қазбалар); энергетикалық ресурстар (тасу энергиясы, су қозғалысының энергиясы, жылу қозғалысының энергиясы); биологиялық ресурстар (мұхит биомассасы – 35 млрд т).

Дүниежүзінің саяси картасы – мемлекеттер, астаналар, ірі қалалар және т.б. көрсетілген жер шары картасы. Ол – аумақтың мемлекетке қатыстылығы, саяси географияны зерттеу пәні туралы мағлұматтар жиынтығы.

Дүниежүзілік саяси карта – мемлекеттік құрылымдар географиясы, әртүрлі саяси-экономикалық белгілер бойынша мемлекеттерді аудандарға бөлу.

Дүниежүзілік шаруашылық – өзара дүниежүзілік экономикалық қатынастармен байланысқан дүниежүзі елдерінің тарихи қалыптасқан ұлттық шаруашылықтар жиынтығы.

Дүниежүзілік мұхит – үздіксіз су қабығын құрайтын мұхит және теңіз суымен көмкерілген Жер кеңістігі. «Дүниежүзілік мұхит» атауын Ю.М. Шокальский ұсынды. Оның құрамына мұхиттар, теңіздер, шығанақтар мен бұғаздар кіреді.

Дүниежүзілік діндер – дүниежүзі халықтарының рухани мәдениетін дамытудың негізгі тарихи түрлерінің бірі және өркениет пен мемлекеттілікті қалыптастырудың маңызды элементі. Дәстүрлі түрде дүниежүзілік діндер қатарына христиандық, буддизм және исламды жатқызады.

Дін – наным-сенімге негізделген дүниетаным: құдайға, құдайларға, «қасиетті», құдіретті тылсым күштерге сену.

Егемен мемлекеттер – ішкі және сыртқы істерде дербес саяси тәуелсіз мемлекеттер.

Ел – саяси-географиялық тұрғыдан бұл белгілі бір шегаралары бар, мемлекеттік тәуелсіздікке ие (егемен) немесе өзге мемлекеттің қарамағына кіретін немесе дербестігінен айырылған аумақ.

Еңбек ресурстары – елдің және аймақтың халық шаруашылығында жұмыс істеу үшін қажетті білім деңгейі, физикалық дамыған, денсаулығы, жағдайы бар халық бөлігі.

Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар – заңмен бекітілген ерекше қорғау режімі бар айрықша маңызды экологиялық функциялар атқаратын жер және су кеңістігі.

Жалпылау – осы санаттағы заттар немесе қатынастарға қатысты қандай да бір ортақ қасиеттерді ойша белгілеу, бекіту.

Жанама дәйексөз пайдалану – өз жұмысына автордың идеясын немесе дереккөз материалдарын қамтып, өз сөзімен беру.

Жануарлар әлемі – қандай да бір аумақ шегінде (акватория) үнемі тіршілік ететін жануарлардың ерекше түрлерінің тарихи қалыптасқан жиынтығы.

Жан-жақты оқу техникасы – мәтіннің бір бөлігін таңдап мұқият оқу.

Жер ресурстары – шаруашылық мақсатта жүйелі түрде пайдаланылатын немесе пайдалануға жарамды және табиғи-тарихи белгілері бойынша ерекшеленетін жерлер.

Жер ядросы – жердің радиусы 3470 км-ді құрайтын орталық бөлігі, ғаламшардың 16% көлемі мен 31% массасын алып жатыр. Ядро сыртқы (5 100 км тереңдікке дейін) және ішкі деп бөлінеді. Сыртқы ядро – балқыған, темір немесе металл силикаттан, ішкі ядро – қатты, темір никельден тұрады.

Жеңіл өнеркәсіп – негізінен тұтынушылар нарығына бағытталған салалар жиынтығы (тоқыма, трикотаж, тігін, аяқкиім және т.б.).

Жоба – жаңа өнім жасауға бағытталған жоспарлар, іс-шаралар және өзге міндеттер.

Жобалық қызмет – жаңа өнім (құрылғылар, жұмыс, қызмет) жасауға бағытталған жоспарлау, жұмыс және өзге шараларды білдіретін жобаны орындау жөніндегі қызмет.

Жолаушылар тасымалы – белгілі бір уақыт аралығында тасымалданған жолаушылар саны (әдетте бір жыл).

Жолаушылар көлігі – жолаушылар тасымалдайтын көлік түрлерінің жиынтығы.

Жоспарлау – алға қойған мақсатқа жету үшін ресурстарды оңтайлы бөлу; келешекке мақсат, міндет және іс-қимыл белгілеумен байланысты қызмет.

Жіктеу – заттардың, құбылыстардың тиянақты тәртібі, оларды қандай да бір белгілерге сәйкес бөлу.

Жіктеу – біртекті заттарды қандай да бір белгілері бойынша топтарға бөлу. Ғылымды, геосфераны, компоненттерді, ландшафт түрлерін, климатты, жер бедерін және т.б. жіктеуге болады, бірақ біртұтас жіктеуде салыстыруға болмайды, мәселен, тау бедерлі құрғақ климатты алатын болсақ, олардың бірде-бір ортақ айтарлықтай қасиеті болмайды. Жіктеу дегеніміз дәрежесі бойынша тең нысандарды «көлденеңінен» бөлу.

Жұмыс алгоритмі – ақырғы нәтижеге жету міндетін шешу үшін атқарушының іс-қимыл тәртібін сипаттайтын нұсқаулар жиынтығы.

Жүк тасымалдау көлемі – белгілі бір уақыт ішінде тасымалданған жүк саны (әдетте бір жыл).

Жүйелендіру – белгілі ұқсастықтармен байланысқан, қандай да бір белгілер бойынша сараланған, төменгі дәреже жоғары дәрежеге жататындай етіп бағыныңқы етілген бүкіл нысандар жиынтығын бөлу. Осылайша жүйелендіру – барынша ауқымды түсінік.

Зерттеу – фактілерді анықтау мақсатында жаңа білім іздеу немесе жүйелі түрде тексеру.

Зерттеу өзектілігі – белгілі проблемаларды, міндетті немесе мәселені шешу үшін қазіргі сәтте және қазіргі жағдайдағы оның маңыздылық деңгейі.

Зияткерлік (интеллектуалдық) меншік – шығармашылық қызметтің нәтижесі болып табылатын өнімдерді меншіктену.

Зерттеудегі ақпараттық технологиялар – тәжірибе барысында алынған мәліметтерді жинау, талдау және өңдеудің ақпараттық-компьютерлік әдіс-тәсілдер жиынтығы.

Зерттеу әдісі – күрделі және көпфункционалды нысандар мен құбылыстарды шынайы зерттеу мүмкіндігін беретін теориялық және практикалық амалдар кешені.

Зерттеу кезеңдері – зерттеу жүргізудің жүйелі сатылары.

Зерттеу әдісін жақсарту тәсілі – нақтырақ нәтиже беретін балама зерттеу әдісін іздеу.

Зерттеу нәтижелерін ресімдеу стандарттары – зерттеу нәтижелерін ресімдеудің жалпыға бірдей ережелері.

Зерттеу тақырыбы– зерттеуде арнайы қарастырылатын проблема немесе жекелеген мәселе.

Идея – адамның сана-сезімінде шындықты бейнелейтін, адамның оған деген қатынасын білдіретін және дүниетанымның маңызды қағидасы болып табылатын түсінік, ұғым.

Империя – діни, этикалық немесе идеологиялық сипаттағы әмбебап идеялар тұрғысынан бірнеше халықтар мен мемлекеттерді біріктіретін мемлекеттен тыс құрылым.

Инженерлік-геологиялық жағдайлар – адамның шаруашылық (инженерлік) қызметіне байланысты қандай да бір жердің немесе жер қабатының жоғарғы көкжиектерінің құрамы, құрылысы және динамикасы.

Инновация – азық-түлік нарығында болмасын, өндірістің өзінде болмасын жаңа идеялар ұсыну. Заманауи технологиялар, дизайнерлік жаңашылдықтар немесе нақты бір өнертабыстар инновацияның көзі бола алады.

Инфрақұрылым – (инфрақұрылымдық кешен) түрлі қызметтер – өнімнің ерекше түрін өндіретін шаруашылық салаларын біріктіреді. Қызметтер материалдық (сауда, қоғамдық тамақтану, тұрғын үй-коммуналдық, тұрмыстық қызмет, көлік және байланыс) және материалдық емес (білім, мәдениет, денсаулық сақтау, спорт, мемлекеттік басқару, қорғаныс, тәртіп күзету) болып бөлінеді. Инфрақұрылымның көлік және байланыс құрамына кіретін коммуникациялық жүйесінің маңызы зор. Байланыстың негізгі міндеті – телефон, радио, телевизия, компьютерлік желі, пошта және басқаларының көмегімен ақпарат тарату.

Кесте – мәліметтерді құрылымдау тәсілі. Бірдей жолдар мен бағаналарға мәліметтер орналастырылады.

Климат құру түрткіжайттары – климат құру үдерістерінің өту өзгешелігі мен жылдамдығын анықтайтын географиялық жағдайлар. Оларға күн радиациясы, төсеме қабат (мұхит және материктік климат түрі; батыс және шығыс жағалауының), ағыс, бедер, адам қызметі жатады.

Курорт – табиғи емдік құралдарға және емдеу-сауықтыру үшін қажетті жағдайларға ие жер.

Компиляция (құрастырма) – дереккөздерді өздігінен өңдеместен, өзгелердің зерттеу нәтижелерін, пікірлерін біріктіру.

Компьютерлік желі – ақпарат құру және таратуға арналған жаңа орта. Ақпарат нарығы ғаламдық сипатқа ие болуда. Компьютерлендіру деңгейі ақпараттық жабдықталу және желіні пайдалану көрсеткіші секілді елдің ақпараттық әлеуетін ғана емес, оның ақпараттық қоғамға жақындығын да бағалайтын негізгі өлшем.

Конструктивті сын – жаман нәрсені меңземей, қалай дұрыс жасауға болатыны айтылатын сын.

Контрафакт – зияткерлік құқықты бұзу.

Конфессия – өзінің пысықталған дін оқытуы, діни ғұрпы және тұрақты ұйымдастырушылық құрылысы бар діни бірлестік.

Көзқарас – біреуге немесе бір нәрсеге қатысты көзқарас немесе ұстаным.

Көлік – табиғи-шаруашылық жүйелерінің элементтері арасындағы байланысты қамтамасыз ететін инфрақұрылым негізі. Көліктік жүйе алуан түрлі көлік түрлерін біріктіреді: автомобильді, теміржол, теңіз, ішкі су, құбыр, авиациялық, дәстүрлі емес көлік түрлері.

Көліктік желі – көліктің барлық түрлерінің жиынтығы (теңіз көлігінен басқа). Қалыңдығы, ұзындығы, өткізу қабілетіне қарай сипатталады (белгілі бір уақытта осы телім арқылы өтетін жүктің саны).

Көліктік желіге көліктік магистральдар – өндірістік-аумақтық байланыс жүйесінде үлкен мәнге ие негізгі көлік жолдары кіреді. Көліктік желінің даму деңгейі көліктік тораптарының – бірнеше көлік түрінің желілері тоғысатын бекеттердің болуымен сипатталады (теміржол және тасжол өтетін өзен порты).

Көлдер – құрлықтың мұхитпен араласпайтын, ерекше тіршілік жағдайлары мен ерекше организмдері бар ақпайтын немесе аз ағатын суы бар ішкі суқоймасы. Көл суының көлемі – 278 мың км3 немесе гидросфера суының жалпы көлемінің 0,016%-ы. Өзендермен салыстырғанда көлдер – баяу су алмасатын су тоғандары.

Көмір өнеркәсібі – көмір өндіру және байытуды жүргізеді, жерасты (шахталық) және ашық (қима) көмір өндіру, байыту, жартылай фабрикаттар (көмірбрикеттер) шығару жөніндегі кәсіпорындарды біріктіреді.

Көші-қон немесе халықтың механикалық қозғалысы – халықтың тұрғылықты жерін ауыстыруына байланысты көшіп-қонуы. Көші-қон сыртқы және ішкі, ерікті және еріксіз болады.

Кіріспе – әдетте ғылыми сипаттағы жұмысқа, туындыға шолу ретіндегі алдын ала мәлімет.

Қара металлургия – ауыр өнеркәсіп саласы, мәшине жасау және басқа көптеген салаларды дамыту базасы. Қара (темір) металл өндірісі мен металл прокатын қамтиды.

Қайраң – беті тегіс және аздаған ойпатты материктер мен аралдардың сулы бөлігінің таяз бөлігі (әдетте 200 м-ге дейін).

Қала маңындағы шаруашылық – (ауылшаруашылығының қала маңындағы мамандандырылуы) – барынша қарқынды және әдетте, қонааралық сипатта болатын агломерацияның айрықша қажеттілігіне бағытталған шаруашылық жүргізу түрі.

Қалдықтарды қайта пайдалану – өнеркәсіптік өндіріс пен адам қызметі қалдықтарын өңдеудің келесі тізбегіне қайта жіберу, мысалы, қағаз бен картонды қайтара жасау үшін макулатура жинау.

Қарқын – бір нәрсені жүзеге асыру, қандай да бір істі, тапсырманы орындаудың жылдамдық деңгейі.

Қауіпсіздік техникасы – оқушылар мен еңбеккерлердің жүріп-тұруына қатысты, олардың өмірі мен денсаулығына, айналасына қауіпті жағдайлардың алдын алуға бағытталған оқу және жұмыс функцияларын орындауға қатысты талаптар жинағы.

Қорғалатын табиғи аумақтар жүйесі – аумақтың экологиялық тұрақты дамуын қамтамасыз ететін табиғи мұраның ерекше маңызды функцияларымен аумақтардың өзара байланысты түрде ұштасуы.

 Қоршаған ортаны антропогендік ластау – адамның шаруашылық қызметі нәтижесінде қоршаған орта қасиеттерінің ұнамсыз өзгеруі. Басты ластау көзі – өндіріс қалдықтарының табиғатқа лақтырылуы.

Қоршаған ортаны қорғау – табиғи ресурстарды сақтау және өсіруге бағытталған ғылыми, құқықтық және техникалық шаралар.

Қоршаған ортаның өзіндік тазаруы – ластағыш заттардың физикалық, химиялық, биологиялық үдеріс әсерінен табиғи ыдырауы.

Қорытынды – ойша пайымдау, тұжырымдау, есептеу нәтижесінде алған қорытынды. Құбыр көлігі газ, мұнай, су, көмір және өзге жүктерді газ, сұйық және қою түрде тасымалдайды. Жерүсті көлігі түрлерінің ішіндегі ең үнемдісі.

Құнарлылық – топырақтың өсімдіктерді сіңімді қоректік заттармен және ылғалмен қамтамасыз ету және астық алу үшін жағдайлар құру қабілеті; табиғи және тиімді болып бөлінеді.

Құрылым – тұтасты құрайтын бөліктердің ретті орналасуы, бір нәрсенің құрылымы.

Құрлықтағы көлік – оған автомобильді, теміржол, құбыр, жеңіл көлік кіреді.

Ландшафты қалпына келтіру – адам қызметі салдарынан бүлінген ландшафт тұтастығын қалпына келтіру жөніндегі шаралар кешені. Әсіресе пайдалы қазбалар алынатын жерлерде жүргізіледі (иесіз қалған кен орындарында демалыс орындары бар жасанды су тоғандарын құру, террикондарға ағаш отырғызу және т.б.). Тақырланған жерлер мен өртенген жерлерге ағаш отырғызу.

Логикалық сызбалар – белгілі бір амалдар орындау ретін көрнекі түрде көрсететін графикалық кескін.

Логикалық екпін – сөйлемдегі сөздердің бірін мағынасын күшейту мақсатында екпінді түрде айту.

Ландшафт – бірдей геологиялық іргетасы, бірдей бедері, бірдей климаты және осы ландшафтқа тән динамикалық түйіндес және заңды түрде қайталанатын мекендер жиынтығынан тұратын генетикалық біртекті табиғи-аумақтық кешен.

Ластану – қоршаған ортада адам мен табиғатқа қауіп келтіретін мөлшерде зиянды заттардың шоғырлануы.

Ластайтын заттар (син. поллютанттар) – биосфера мен оның компоненттерінің құрамында шамадан тыс мөлшерде болса, кері уытты-экологиялық жағдай туғызатын химиялық қосындылар.

Малшаруашылығы – үй жануарларын және жабайы жануарларды өсіруге байланысты салалар жиынтығы. Ол – ауылшаруашылығының қалыпты белдеудегі дамыған елдерде интенсивті, ал дамушы елдерде экстенсивті түрде болатын басым секторы.

Малшаруашылығы – ет пен сүт, сондай-ақ жеңіл және фармакологиялық өнеркәсіп үшін шикізат өндіретін малшаруашылығының жетекші саласы (ірі қара мал өсіру).

Материалдық өндіріс саласы – нәтижесінде өнім, энергия, сондай-ақ жүк тасымалы, азық-түлік сақтау, сұрыптау, қаптау және айналым саласындағы өндірістің жалғасы болып табылатын басқа функциялар түрінде материалдық игіліктер құрылатын өндіріс қызметінің барлық түрлерін қамтиды.

Мәдениет– адам құрған және жинақтаған материалдық және рухани құндылықтар жиынтығы.

Мәдени мұра – материалдық және рухани мәдениет құбылыстары мен нысандар жиынтығы, этностар мен адамдардың басқа тарихи қауымдастығының зияткерлік негізі.

Мәдени ландшафт – адам қызметі нәтижесінде өзгеріске ұшыраған географиялық ландшафт.

Мелиорация – жерлердің құнарлығын ұзақ мерзімге арттыру немесе жергілікті жерді жалпы оңалту мақсатында жерлерді жақсарту. Гидротехникалық, химиялық, физикалық, биологиялық (экологиялық) түрлерге бөлінеді.

Мемлекет – белгілі бір мемлекеттік аумақта қоғамның экономикалық және әлеуметтік құрылымын жүзеге асыратын негізгі саяси ұйым.

Мемлекеттік шегара – көрші мемлекеттерді бөлетін мемлекеттік аумақтың шегін айқындайтын шартты сызық.

Мемлекеттік билік жүйесі – заңдар мен мемлекеттік институттар жиынтығы.

Мемлекет аумағы – Жер шарының белгілі бір елдің егемендігіндегі бөлігі. Мемлекет аумағына құрлық өз қойнауымен, сулар және құрлық пен сулар үстіндегі ауа кеңістігі кіреді. Су аумағын ішкі (ұлттық) сулар мен аумақтық сулар, яғни 12 теңіз миль шеңберінде ел құрлығына шектесетін Дүниежүзілік мұхит суы құрайды.

Минералды ресурстар (пайдалы қазбалар) – жер қыртысының материалдық өндіріс саласында пайдаланылатын органикалық және органикалық емес табиғи түзілістері.

Мұнай және мұнай өңдеу өнеркәсібі – мұнай өндіру, дайындау (тазарту), тасымалдау және өңдеу кәсіпорындарының жиынтығы.

Нәтиже – әрекеттер немесе оқиғалардың сапалық немесе сандық тұрғыдан көрсетілетін қорытындысы.

Негізгі сөздер – пайдаланушылар іздеу жолына теріп жазатын сөздер немесе сөз тіркестері.

Ноосфера – қоғам мен табиғат дамуының үйлесімді үдерістерін айқындайтын биосфераны дамытудың жоғарғы формасы. Ноосфера туралы ілімді В.И. Вернадский әзірлеген.

Ойкумена – құрлықтың адам қоныстанған бөлігі. Ежелгі гректердің пайымдауынша, солтүстікте де, оңтүстікте де адамдар жоқ. Бүгінгі таңда ойкумена Антарктида мен кейбір полярлық аралдарды есептемегенде, бүкіл құрлықты қамтып жатыр.

Оқудың іздеу (таңдау) техникасы – нақты бір мәлімет іздеу барысында мәтінді көзбен тез «сүзіп шығу».

Оппонент – пікірталастағы қарсылас немесе қандай да бір жұмысты (оның ішінде ғылыми) немесе баяндаманы бағалау тапсырылған тұлға.

Орманшаруашылығы – экономиканың ағаш дайындау, жабайы жеміс-жидек және орманды қалпына келтіруді қамтитын саласы.

Орман ресурстары – биологиялық ресурстардың маңызды түрлерінің бірі. Орман алаңының көлемімен (дүниежүзінде 4 млрд га) және тамырлы сүрек ағаш қорымен (350 млрд м3) сипатталады.

Отанына қайта оралу – қуғынға ұшырағандарды елге қайта оралту.

Отын өнеркәсібі – отын-энергетикалық шикізат өндіру және өңдеу бойынша тау-кен өнеркәсіп салаларының кешені. Отын өнеркәсібі өз дамуында екі кезеңді бастан өткерді: көмір және мұнай-газ. Қазіргі таңда мұнай, газ, көмір салалары.

Отын-энергетикалық кешен (оЭК) – отын өндіру және өңдеу (отын), электр қуатын өндіру (электр энергетикасы), мұнай және газ өнімдері мен электр қуатын тасымалдау жөніндегі салалар жиынтығы.

Өзекті мәлімет – дәл қазіргі уақыттағы бағалы мәлімет.

Өзгертіп айту – мәтінді басқаша сөздермен айту немесе бір нәрсенің мазмұнын өз сөзіңмен қысқаша айту; біреудің сөзін біршама өзгерте отырып, идеяны сақтай отырып мәнін жеткізу.

Өзін-өзі реттеу – дара организмдердің құрамы мен санын сақтап қалу үшін негізгі өлшемдер тұрақтылығын қамтамасыз етуден тұратын экожүйенің қызмет ету түрі.

Өлшем – бір (өлшенетін) шаманың бірлік ретінде қабылданған екінші біртекті шамаға қатынасын анықтауға арналған амалдар жиынтығы. өркениет – материалдық және рухани мәдениетті қоғамдық дамыту деңгейі.

Өркениет (Хантингтон бойынша) – қандай да бір мәдени бірлік, адамдардың мәдени ұқсастығының ең жоғарғы деңгейі болып табылатын жоғарғы дәреже. Өркениет тіл, тарих, дін, салт-дәстүр, институттар секілді субъективті тәртіптегі, сондай-ақ адамдардың шынайы өзін-өзі тануы секілді жалпы қасиеттердің болуымен айқындалады. Адамдардың мәдени өзін-өзі тануы өзгеруі мүмкін, соның нәтижесінде қандай да бір өркениеттің құрамы мен шегарасы өзгереді.

Өндірістік емес сала – материалдық игілік құратын қызмет түрлері.

Өңдеу өнеркәсібі – дайын өнім өндіру салаларын біріктіреді (мәшине жасау, жеңіл, тағам, әйнек, фарфор-фаянс өнеркәсібі, құрылыс материалдарын өндіру).

Өнеркәсіп (индустрия) бүкіл қоғамды энергокөздермен (отын өнеркәсібі және электр энергетикасы) және конструкциялық материалдармен (қара және түсті металлургия, химиялық өнеркәсіп және өзге салааралық кешендерге кіретін кейбір өзге салалар) қамтамасыз ететін базалық кешен салаларын қамтиды.

Өнеркәсіптік орталық – бір орталықта (үлкен қала) орналасқан өзара байланыссыз әртекті өндірістер тобы.

Өркениеттер қақтығысы – Хантингтон термині. Өркениетті деңгейде геосаяси қақтығыстардың тұрақты болу теориясы.

Өсімдікшаруашылығы (егіншаруашылығы) – жер өңдеу және дәнді-дақылдар өсіруге байланысты ауылшаруашылық салаларының жиынтығы. Ол бірнеше салаларға бөлінеді: астықшаруашылығы, техникалық дақылдар өсіру, жем-шөп өндірісі, көгөніс, жеміс-жидек, жүзім және картоп егу.

Периферия – өздігінен геосаяси бағдары жоқ, стратегиялық астанадан, негізгі геосаяси шешімдер қабылданатын тұлғадан шалғайдағы кеңістік пен жерлер.

Плагиат – бөтен идеяны, зерттеулер мен жұмыстарды өз жұмысы ретінде ұсыну.

Полиметалдық рудалар – қорғасын мен мырыш, сондай-ақ мыс, қалайы, сүрме, висмут, кадмий, селен, теллур, таллий, индий, алтын, күміс алу үшін пайдаланылатын табиғи минералды түзінділер.

Пікір – қандай да бір себеп бойынша талқылау, бір нәрсеге көзқарасын білдіру, бағалау. регламент – пікірсайыс және т.б. сөйлеуге, талқылауға берілетін уақыт.

Регламент – пікірсайыс және т.б. сөйлеуге, талқылауға берілетін уақыт.

Рекреациялық ресурстар – адамдардың физикалық және рухани денсаулығын қалпына келтіру және күту әлеуетіне ие табиғи және тарихи-мәдени құндылықтар (минералды сулар, емдік балшықтар, қолайлы климат, шомылатын су тоғандары, орманды алқаптар, эстетикалық бағалы ландшафтар және т.б.).

Республика – мемлекеттік жоғары билік органдары сайлау арқылы немесе жалпыұлттық өкілетті мекемелер – парламенттер тарапынан құрылатын басқару нысаны.

Ресурс – бұл жүйеден тыс алынатын және оған қызмет ету, даму, тіршілік етуге қажетті материал ретінде қызмет атқаратын энергия, зат, ақпарат.

Ресурспен қамтамасыз етілу – табиғи ресурстардың мөлшері мен оларды пайдалану ауқымы арасындағы арақатынас. Оның қоры жылдармен өлшенеді немесе жан басына шаққандағы мөлшермен есептеледі.

Ресурс үнемдейтін технологиялар – ілеспе өнімдерді пайдаға жарату есебінен табиғи ресурстар шығынын азайту, тазартылған суды өндірістік тізбекке қайта жіберу және т.б. шаралар қарастырылған өнеркәсіптік өндіріс технологиялары.

Саяси-әкімшілік карта – саяси бөліну немесе аумақтың саяси-әкімшілік құрылымын білдіретін географиялық карта. Саяси-әкімшілік карталар мазмұнының негізгі элементтері мыналар: мемлекеттер, саяси және әкімшілік шегаралар, астаналар, әкімшілік орталықтар, елді мекендер, қатынас жолдары.

Саяси география – экономикалық және әлеуметтік географияның географиялық орта түрткіжайттарының ықпалымен қоғамның саяси өмірін кеңістіктік ұйымдастыру ерекшеліктерін зерттейтін бағыттарының бірі (шегаралар, саяси-аумақтық бөліну және т.б.).

Сауалнама – қандай да бір мәселеге қатысты қоғамның пікірін анықтау.

Сейсмикалық – жер қойнауының табиғи себептерге байланысты және адам қызметі салдарынан жер тербелісін тудыруы.

Социологиялық зерттеу – зерттелетін құбылыс туралы шынайы мәлімет алып, оны кейіннен практикалық тұрғыда пайдалану мақсатына байланысты логикалық қисынды әдістемелік, ұйымдастыру-техникалық тәртіптемелерден тұратын үдеріс.

Сөйлеу мәнерлілігі – тыңдармандардың назарын аударып, қызығушылығын туғызатын сөйлеу ерекшелігінің жиынтығы.

Стенд – экспонаттарға шолу ұсынылатын, диаграммалар, постерлер, баннерлер, газеттер және т.б. ілінетін орын.

Су ресурстары – құрлық пен дүниежүзілік мұхиттың шаруашылық қызметте жарамды сулары.

Су көлігі – су қатынас жолдары (теңіз, мұхит, өзен, көл, суқоймалары, каналдар) пайдаланатын көлік түрлерінің жалпы атауы. Дүниежүзілік көлік, өзен көлігі туралы да қараңдар.

Табиғи зілзала – төтенше жағдай тудыратын қауіпті табиғи құбылыс. танысу үшін (қарап шығу) оқу жалпы мағлұмат алу мақсатын көздейді.

Тау-кен өнеркәсібі – пайдалы қазбаларды өндіру және байытумен айналысатын салалар кешені.

Табиғат қорғау – табиғатты пайдаланудың экологиялық негізделген регламенті, сондай-ақ қоршаған ортаның биотикалық дәне абиотикалық компоненттерін сақтау.

Табиғи-ресурстық әлеует – аумақтың табиғи ресурстар жиынтығы (минералдық-шикізат, жер, орман, су, балық, рекреациялық және т.б.).

Табиғи ресурстар – адамдардың материалдық қажеттілігін қанағаттандыру үшін қоғамдық өндірісте пайдаланылатын қоршаған орта компоненттері.

Табиғи жағдайлар – қоршаған орта компоненттерінің маңызды ерекшеліктерін білдіретін аумақтың маңызды табиғи сипаттамалар жиынтығы (климат, геологиялық орта, жер бетіндегі және астындағы сулар, топырақ, өсімдіктер және жануарлар әлемі). Ғылым мен техниканы дамытудың бұл деңгейінде табиғи жағдайлар табиғи ресурстарға қарағанда тұтыну өнімін жасау үшін материалдық өндіріс үдерісінде пайдаланыла алмайды, бірақ өндірістің өзі Жердегі тіршілік секілді оларсыз мүмкін емес.

Табиғи аумақтық кешен – географиялық қабықтан фацияға дейінгі әртүрлі деңгей жүйесін құратын географиялық компоненттердің немесе төменгі дәрежелі кешендердің заңдық ұштасуы (жер қыртысының өзіне тән бедері бар бөлігі, жерүсті және жерасты сулар, топырақ, организмдер қауымдастығы, атмосфераның жердегі қабаты).

Тағам өнеркәсібі өз құрамына ауылшаруашылық шикізат өңдеу салаларын қамтиды – ет, сүт, май мен ірімшік жасау, жеміс-көгөніс консервілеу, шарап жасау, қант, кондитерлік және басқа. Өндірістің орналасуы мен көлемі, әдетте ауқымы мен ауылшаруашылығының мамандандырылуына байланысты болады. Тез бұзылатын өнім өндіретін кәсіпорындар қоныстану орталығына орналастырылады және олардың қуаты мен саны нақты бір орталық халқының санына сәйкес келеді (наубайхана, сүт, кондитерлік және т.б.).

Тайм-менеджмент – уақытты ұйымдастыру және оны пайдалану тиімділігін арттыру.

Тайпа – ертеректегі қарапайым этникалық қауымдастық, қазіргі кезде шалғайдағы және жер бетінің әлемдік өркениет жетпеген жерлерінде сақталған.

Тарих және мәдениет ескерткіштері – тарихи оқиғалармен, қоғам мен мемлекеттің дамуымен байланысты құрылыстар, көрнекі жерлер мен заттар, тарихи, ғылыми, шығармашылық немесе өзге мәдени құндылықтарға ие материалдық және рухани мәдениет туындылары.

Тәжірибе – басқарылатын жағдайлардағы кейбір құбылыстарды зерттеу әдісі. Зерттелетін нысанмен белсенді өзара байланысты бақылаудан ерекшеленеді. Әдетте тәжірибе ғылыми зерттеу шеңберінде жүргізіледі және гипотезаны тексеру, феномендер арасындағы байланыстарды анықтауға қызмет етеді.

Телекоммуникациялар – XX ғасыр экономикасының негізін қалайтын теміржол және тасжолдар секілді экономиканың заманауи инфрақұрылымы (телефон, компьютер, кабель желілерін байланыстыру).

Теңіз құзыреті кеме қатынасымен, теңіз шегараларымен байланысты құқықтық проблемаларды зерттейді және шешеді.

Теңіз көлігі – теңіз және мұхит арқылы жүктер мен жолаушылар тасымалдау. Үлкен және кіші каботаж деп бөлінеді.

Техника – қандай да бір істе, шеберлікте, өнерде пайдаланылатын кәсіпқой амалдар жиынтығы.

Титулды халықтар – атымен мемлекеттер аталған халықтар

Топтастыру – қандай да бір жағынын ұқсас немесе бір-біріне тәуелді нысандарды біріктіру.

Топырақ құнарлығын қалпына келтіру – құнарлығы азайған жерлерді қалпына келтіруге бағытталған шаралар кешені.

Тура дәйексөз алу – қандай да бір автордың сөзін (айтқандарын) дәл, сөзбе-сөз айту немесе пайдалану.

Туризм – азаматтардың уақытша барған елде ақылы қызметпен айналыспай, сауықтыру, танымдық, кәсіптік-іскерлік, спорттық, діни және өзге мақсатта уақытша басқа елге шығуы (саяхаттауы).

Турист – азаматтардың 24 сағаттан 6 айға дейінгі мерзімге уақытша барған елде ақылы қызметпен айналыспай, сауықтыру, танымдық, кәсіптік-іскерлік, спорттық, діни және өзге мақсатта уақытша басқа елге (жерге) баруы.

Туристік қызмет – саяхат ұйымдастыру қызметі.

Туристік индустрия – қонақүйлер мен басқа орналасу, көңіл көтеру құралдары, танымдық, іскерлік, сауықтыру, спорттық және өзге сипаттағы нысандар, туроператорлық және турагенттік қызметті жүзеге асырушы ұйымдар, сондай-ақ экскурсиялық және гид-аудармашылар қызметін ұсынатын ұйымдар жиынтығы.

Туристік ресурстар – туристердің рухани қажеттілігін қанағаттандыруға, физикалық күшті қалпына келтіру және дамытуға ықпал етуге қабілетті туристік көрнекі жерлерді қамтитын табиғи-климаттық, тарихи, әлеуметтік-мәдени нысандар.

Тұрақты даму – ғаламшардың экологиялық мүмкіндіктер шеңберіндегі экономикалық дамуы, яғни қоршаған орта үшін қауіпсіз, келешек ұрпақтың өз қажеттілігін қанағаттандыру қабілетіне қауіп келтірмей, қазіргінің қажеттілігін қанағаттандыру (Брунтланд комиссиясының анықтамасы).

Тұсаукесер – аудиторияға беймәлім, жаңа нәрсені ашық таныстыру.

Түсті металлургия – ауыр өнеркәсіп саласы, сапалы конструкциялық металдар мен түсті металдардан қоспалар жасайды.

Тілдік семья (отбасы) — белгілі бір ішкі туыстығы бар тілдерді қамтиды. Оның атауында, әдетте, арғы тілдің шыққан ауданының аты қамтылады (үндіеуропалық, орал, алтай және т.б.)

Уақыт – қабылданған негізгі бірліктермен салыстыру арқылы уақыт аралығын есептеу тәсілі. Негізгі бірлік ретінде әртүрлі табиғи немесе жасанды кезеңдік үдерістер пайдаланылады (Жердің Күнді айналуы, Жердің айналуы, маятниктің тербелуі, кварц пластинаның ауытқуы және т.б.)

Ұлт – экономикалық қатынастардың дамыған жүйесі, әдеби тілі, ұлттық сана-сезімі, мәдениеті, психологиясы және дүниежүзінің көптеген мемлекеттерінің халықтарына тән бірқатар басқа белгілері бар барынша дамыған этникалық қауымдастық.

Ұлтаралық корпорациялар (ҰаК) – ұлттық шегаралардан тыс өз құрылымдық бөлімшелері бар ірі фирмалар.

Факт – оқиға немесе нәтиже; ойдан құрастырылған емес, шынайы; жалпы және абстрактіліге қарама-қарсы нақты және дара.

Халықаралық экономикалық қатынастар – халықаралық еңбек бөлісіне негізделген әртүрлі елдердің экономикасы арасындағы шаруашылық байланыстар жүйесі. Елдердің материалдық және рухани құндылықтармен алмасудағы алуан түрлі қатысуын қамтиды.

Халықаралық шарт – екі немесе бірнеше мемлекеттің немесе халықаралық құқықтың өзге субъектілері арасындағы саяси, экономикалық немесе өзге қатынастардағы өзара құқықтары мен міндеттерін бекіту, өзгертуге қатысты келісімі.

Халық – жер шарында немесе қандай да бір елде, облыста және т.б. тұратын адамдар жиынтығы (адамзат). Халық санымен, серпілісімен, көбею қарқынымен, қоныстануымен, көші-қонмен, ірі орталықтарда шоғырлануы, жас мөлшері мен жыныстық құрамымен, білім деңгейімен, нәсілдік, тілдік, этникалық, діни құрамымен сипатталады.  Халықтың әлеуметтік-экономикалық құрылымын экономикалық белсенді халықтар, оның кәсіби және кластық құрамы, жұмыспен қамтылуы білдіреді. Халықтың әлеуметтік және экономикалық сипаттамалары карталарда белгіленеді: халықтың тығыздығы, демографиялық, этнографиялық, әлеуметтік-экономикалық және т.б.

Халықты орналастыру – халықты аумақтар бойынша орналастыру.

Халықтың діни құрамы – халықты діни белгісі бойынша бөлу. Дүниежүзілік үш дін бар: 1 – христиан діні (негізгі тармақтары – католицизм, православие, протестантизм). Ұлттық дінге Үндістандағы индуизм, Жапониядағы синтоизм, Қытайдағы конфуциандық, Израильдегі иудаизм жатады.

Химиялық өнеркәсіп – қазіргі ауыр өнеркәсібінің ең қарқынды салаларының бірі (таукен-химиялық, негізгі химиялық, минералдық тыңайтқыштар, полимерлік материалдар, синтетикалық бояғыштар және т.б.).

Шаруашылықтың салалық құрылымы – белгілі бір сандық қатынастармен (құрамы және саланы дамыту пропорциясы) және өзара байланыстармен сипатталатын салалар жиынтығы.

Шегара – көршілес аумақтарды, иеліктерді, телімдерді және т.б. қандай да бір аумақты бөлетін шартты сызық.

Шөлге айналу – табиғи себептердің (климаттық, гидрологиялық және т.б.) және антропогендік ықпал (ағаштарды жою, мал жаю және т.б.) салдарынан шегаралас аумақтар есебінен шөлейт жерлердің кеңеюі. Әдетте шөлейттену климаты құрғақ ыстық жерлерде болады.

Іздеу жүйесі (қызмет) – ғаламторда ақпарат іздеу мүмкіндігін беретін веб-интерфейсті бағдарламалық-аппараттық кешен.

Экологиялық саясат – заңға қосымша акт жүйесімен бірге табиғат қорғау заңдары және оларға негізделген мемлекеттік қызмет.

Экологиялық жүйе (экожүйе) – тірі организмдерден және олар мекендейтін ортадан тұратын біртұтас табиғи кешен, онда тірі және сүйекті компоненттер заттар мен энергия алмаса отырып өзара байланысты болады.

Экологиялық жағдай – ластану және өзге антропогендік түрткіжайттардың ықпалымен қалыптасатын қоршаған ортаның уақыт пен кеңістіктегі құбылмалы жағдайы.

Экологиялық тұрақтылық – экожүйенің қандай да бір табиғи немесе антропогенді ықпалдан кейін ауытқыған өлшемдерін бастапқы немесе соған жақын күйдегі қалпына келтіру қабілеті.

Экологиялық сараптама – экологиялық тәуекелдікпен байланысты шаруашылық және өзге қызмет жобаларының экологиялық қауіпсіздік және табиғатты ұтымды пайдалану талаптарына сәйкес келуін кешенді бағалау.

Экологиялық тәуекелдік – әлеуметтік маңызды экономикалық немесе өзге тиімділікке жету мақсатында табиғи ортаға және (немесе) адамға белгілі бір зиян тигізу ықтималдығы.

Экологиялық-экономикалық залал – экологиялық тәуекелдік түрткіжайттарының туындауынан халық пен шаруашылыққа келтірілетін іс жүзіндегі және (немесе) ықтимал шығын.

Экономика – қажетті тіршілік жағдайларын құру және пайдалану арқылы адамдар мен қоғамның қажеттілігін қанағаттандыруды қамтамасыз ететін шаруашылық жүйесі.

Экономикалық-географиялық жағдай – нысанның аумақта экономикалық дамуына тікелей немесе жанама ықпал ететін басқа нысандарға қатысты орналасуы.

Экономикалық тиімділік (өндіріс тиімділігі) – пайдалы нәтиже мен өндірістік үдеріс түрткіжайттары шығынының арақатынасы.

Экономикалық аудан – белгілі бір табиғи және экономикалық жағдайлар кешені, қалыптасқан немесе жаңадан мамандандырылып жатқан шаруашылығы, ішкі шаруашылық байланысы бар елдің немесе аймақтың тұтас бөлігі.

Экстенсивті шаруашылық – жаңа құрылыс, жаңа жерлер мен табиғи ресурстарды пайдалану, жұмыс істеушілер санын арттыру арқылы дамитын шаруашылық. Экономиканың қалыптасуының алғашқы кезеңдерінде тиімді, бірақ табиғи және еңбек ресурстарының сарқылуына әкеп соқтырады. Ғылыми-техникалық деңгейдің артуымен ғылыми-техникалық ілгерілеушілікке, қосымша табиғи ресурстарды тартпастан жоғары еңбек өнімділігіне, жұмыс орындарының санын арттыруға негізделген интенсивті шаруашылыққа орын ығыстырады.

Электрэнергетика – электр энергиясын өндіру, тасымалдау және тарату жөніндегі кәсіпорындар жиынтығы.

Энергетикалық ресурстар – табиғаттағы шаруашылықта пайдаланылуы мүмкін энергия қоры. Энергетикалық ресурстарға отын түрлері (тас және қоңыр көмір, мұнай, жанғыш газдар және тақтатас және басқалар), құлама су, теңіздің көтерілуі, жел, күн, атом энергиясы.

Этнос – ортақ тіл, шаруашылық, мәдениет және т.б. тарихи қалыптасқан белгілер негізінде құрылған адамдар қауымдастығы.

Өтінемін күте тұрыңыз