Дүниежүзі елдері. Елдің мекенжайын қалай білуге болады?

Жаңамен танысу
Сен елдің географиялық орналасуын анықтауды үйренесің;● ел дегеніміз не және оның географиялық орналасуымен танысасың.

Ел және оның географиялық орналасуы

Ел – бұл мемлекет орналасқан белгілі бір шегарасы бар аумақ.

Мемлекет – бұл өзінің белгілі бір аумағы, басқару жүйесі, халқы, әлеуметтік, мәдени мүддесі ортақ тұрғындары, қауіпсіздік жүйесі, тәуелділігі бар қоғамның ерекше ұйымы.

Ел – басты географиялық нысандардың бірі. 4-параграфта біз кез келген географиялық нысанның басты қасиеттерін анықтадық. Бұл параграф материалдарына сәйкес, елде географиялық нысан ретінде жер бетіндегі орналасуы, шегарасы болуы тиіс. Оның тұтастық, тұрақтылық, географиялық орналасуы және шығу тегі болуы тиіс.

Топтық жұмыс

1. Дүниежүзілік саяси картадан бір елді таңдап, оларда аталған белгілердің бар-жоғын анықтаңдар.

2. Жердің беткі қабатында елдің өз орны бола ма? Оны өзге елдерден бөліп тұратын шегаралары бар ма? Оның бір-бірімен билік жүйесі, заңдары, мәдениеті, транспорт инфрақұрылымымен тығыз байланысқан халқы, қала мен ауылы, билік жүйесі бар ма? Ол дүниежүзілік саяси картада өз орнын сақтап қалды ма? Оны біреу құрды ма?

3. Елде географиялық нысан белгілерінің болуы туралы қорытынды жасаңдар.

Елдің географиялық жағдайы

-1-

Әрбір елдің өзінің географиялық жағдайы болады. Жағдай – бұл географиялық координаттар жүйесі шеңберінде және кез келген нысандарға қатысты Жер бетінде орналасуы.

6-сыныпта сендер географиялық нысандардың географиялық координаттарын анықтап үйрендіңдер. Елдің координаттар жүйесіндегі орналасуы математикалық-географиялық орналасу деп аталады. Ол градустық тор элементтеріне (экваторға және Гринвич меридианына қатысты), Жер полюстеріне, шеткі географиялық нүктелерге қатысты орнымен анықталады. Ендік және ұзындық градустармен өлшенеді.

-2-

Ел туралы мәлімет қажет ететін адамдардың барлығы оның координаттар бойынша орналасуын біледі және елестете алады. Кейде олар қасында орналасқан нысандарды атағанда жақсырақ бағдарлай алады. Бұл – 8-параграфта үйренген географиялық номенклатураны зерттеу тәсілдерінің бірі. Елдің табиғи нысандарға қатысты орналасуы – физикалық-географиялық орналасу деп аталады. Біз де өз өмірімізде адамдарға мекенжайды түсіндіргенде үйдің көшесі мен нөмірін, кіреберісті, пәтерді, қабатты айтамыз (математикалық-географиялық орналасу үлгісі бойынша). Бірақ біздің таныстарымыз бағдар ретінде оның қасында не орналасқанын сұрайды (физикалық-географиялық орналасу аналогі).

-3-

Елдің қасында орналасқан көптеген нысандарды атауға болады, бірақ географияны ұмытып қалған немесе жеткілікті білмейтін адамға олардың бәрі бірдей көмектесе қоймайды. Болмаса, кейде сипаттау нақты болмағандықтан, іздеген елді басқасымен шатастырып алуың мүмкін. Сыныптан-сыныпқа өткен сайын, сендердің географиялық білімдеріңнің дамуымен физикалық-географиялық орналасу сипаттамасының жоспары жаңа бөлшектермен толығуы мүмкін. Кез келген жағдайда оның басты қызметі – ақпарат пайдаланушы кез келген адамға елдің мекенжайын да, табиғатқа байланысты басты қасиеттерін де анықтауға көмектесу. 

-4-

Бір нысанның қасиеттерін біле отырып, көрші нысандардың қасиеттерін шамалауға болады. Мысалы, Шымкент маңындағы елді мекен туралы сөз болса, ол жақтың қысы айтарлықтай жылы екені бірден айқын болады. Астанаға жол тартқан Алматы тұрғынына жылы киім алуға кеңес береді. Өйткені бас қала еліміздің барынша салқын солтүстігінде орналасқан.

Көптеген географтар ұрпағы елді немесе оның жер бетінде орналасқан жерін нақты анықтау үшін физикалық-географиялық орналасу сипаттамасының жоспарын әзірледі. Ол келесі жоспармен сипатталады:
​1. Елдің атауы;
​2. Жартышарда елдің орналасуы;
​3. Материкте елдің орналасуы;
​4. Шеткі нүктелер және олардың географиялық координаттары;
​5. Аумақ көлемі, оның конфигурациясы;
​6. Солтүстіктен оңтүстікке, батыстан шығысқа километрмен есептегендегі қашықтығы;
​7. Қандай ірі су нысанымен шайылып жатыр?
​8. Қандай ірі таулар мен жазықтықтар, өзен-көлдер, аралдар мен түбектер елмен қатар орналасқан?
​9. Ел қай мемлекеттермен және қай жерде шектеседі?
​10. Еліміздің бас қаласы және оның координаттары;
​11. Елдің географиялық жағдайының табиғат пен адамның өмір сүру жағдайының қалыптасуына ықпалы.


Картамен жұмыс

1. Қазақстанның және өз қалауың бойынша, кез келген елдің физикалық-географиялық орналасуын берілген жоспар бойынша сипаттаңдар.

2. Қазақстанға берген сипаттамаңды басқалармен салыстырыңдар және олардың арасындағы айырмашылықты анықтаңдар. Егер қажет болса, түзету енгізіңдер. Екінші елдің атын айтпай, тек сипаттама бойынша сыныпқа таныстырыңдар. Балалардың бұл елді ажырата алатындығын бақылаңдар. Егер олар бірден анықтай алмаса, оның екі себебі болуы мүмкін:
​1) сипаттама онша нақты емес;
​2) сыныптастарың аталған географиялық нысандардың атауларымен әзірге таныс емес. Осы тапсырма нәтижесі бойынша физикалық-географиялық орналасудың қандай тармақтары барынша айқын және елдің Жер бетіндегі мекенжайын еш қиындықсыз айқындауға мүмкіндік беретінін анықтаңдар. Сипаттаманың қай тармақтары елді дәлірек сипаттау дағдысын талап етеді?​


Картамен жұмыс

Қазақстан Республикасы, Америка Құрама Штаттары, Мысыр Араб Республикасы, Аустралиялық Одақ, Бразилия, Герман Федеративтік Республикасының математикалық-географиялық орналасуын анықтаңдар.​

Елдің физикалық-географиялық орналасу қасиеттері

Көптеген елдердің басқа елдермен физикалық-географиялық орналасу қасиеттері ұқсас келеді. Осы ұқсастықтар бойынша оларды түрлі топтарға біріктіруге болады.

Басты белгілердің бірі – жер көлемі. Аумақ – барлық мемлекеттердің ең басты ресурсы. Ол үшін қаншама қақтығыс болған. Бірде-бір мемлекет өз жерінің титтей бөлігін өз еркімен бере салмайды. Аумақ үлкен болған сайын, онда ресурстар мен шаруашылықты дамыту үшін мүмкіндіктер көп деп саналады. Жерді басқару, онда жолдар салу, оны қорғау көп күшті қажет етеді.

Кейде елдерді теңіз және мұхиттармен географиялық орналасу ерекшеліктері бойынша топтастырады: теңіз жағалауындағы, түбек, арал, топарал аумағындағы елдер. Теңізге шығу мүмкіндігі жоқ елдерді бөлек жіктейді. Олардың саны 40-қа жуық.

Жер көлемі бойынша телімдер былайша бөлінеді:
​● алпауыт елдер (жер көлемі – 3 млн км2 -ден астам);
​● ірі (1 млн 3 млн км2 -ге дейін);
​● айтарлықтай (500 мыңнан 1 млн км2 -ге дейін);
​● орташа (100 мыңнан 500 мың км2 -ге дейін);
​● шағын (10 мыңнан 100 мың км2 -ге дейін);
​● кішірек елдер (1 мыңнан 10 мың км2- дейін);
​● ұсақ мемлекеттер (1 мың км2 -ден кем).


Картамен жұмыс

Карталар мен атлас мәліметтерін, қосымша мағлұматтарды пайдалана отырып, әрбір топқа тән үш елді анықтаңдар. Зерттеу нәтижесін кесте түрінде беріңдер. Картадан көрсету ережесін сақтай отырып елдерді көрсетуге дайын болыңдар. Қазақстан Республикасы елдердің қай тобына жатады?​

Теңіз жағалауындағы елдердің түбек, арал және топарал аумағындағы елдерден қандай айырмашылықтары бар? Олардың барлығы теңізбен ұштасып жатыр емес пе?

Ойыңды тұжырымда

Белгі

Артықшылығы

Кемшілігі

шаруашылық үшін

халық үшін

шаруашылық үшін

халық үшін

Шегара маңында таулардың болуы

Жазықтықтармен қатар орналасуы

Шегараға жақын жерде өзен-көлдердің болуы

Шегараға жақын жерде өзен-көлдердің болмауы

Аумақтың үлкен көлемі

Аумақтың орташа көлемі

Аумақтың шағын көлемі

Теңіз жағалауында орналасуы

Ішкі континенттік орналасуы

Арал аумағында орналасуы

Түбек аумағында орналасуы

Топаралдар аумағында орналасуы

2-тапсырма

Елдердің географиялық орналасуының қандай белгілерін ерекше атап көрсеткілерің келеді? Осы белгілер бойынша мемлекеттерді мысалға ала отырып, оларды шамамен топтастырыңдар. Өз ұсыныстарыңды дәйектеңдер.

Өтінемін күте тұрыңыз