Дүниежүзілік шаруашылықтың салалық және аумақтық құрылымы. Ауылшаруашылық және өнеркәсіп не өндіреді?

Жаңамен танысу
Сен ауылшаруашылық пен өнеркәсіптің ерекше өзгешеліктерін анықтайсың.

Шаруашылық

Шаруашылық – бұл қоғамның түрлі өнім шығару қызметі және онымен байланысты құралдар мен қатынастар кешені.

Мәселен, отбасы сатуға нан өндірумен айналысады. Бұл оның қыз-меті болады. Нан – оның өнімі. Оны пісіру үшін шикізат, құралдар қажет және адам еңбегі жұмсалады. Ол – оның құралдары. Нан пісіру үшін шикізатты сатып алу керек, ал дайын өнімді сату керек. Бұл –өнім шығару үдерісінде әртүрлі адамдар арасындағы сауда қатынастарының мысалы. Тағы бір мысал: отбасы адамды көмекке жалдайды да, оған еңбекақы төлейді, бұл еңбек деп аталады. Қызметтің осы түрлері, құралдар мен қатынастар нан пісіру қызметі деп аталады. Құралдар құрамы және кез келген шаруашылықтың сипаты осы шаруашылық өндіретін өнімге байланысты болады.

Ұқсас құралдар және технологиялар,  шикізат пен ресурстар пайдалана отырып, шамамен бірдей өнім шығаратын көптеген шаруашылық түрлері шаруашылық саласы деп аталады.

Наубайханалар пайдаланатын шикізат түрлерін, құралдарды атаңдар.

Нан өндіру және сату барысында наубайханалардың өзге ұйымдармен және халықпен әртүрлі қатынастарын атаңдар.

Нан өндірісімен бірге бір саланың құрамында болатын компанияны анықтаңдар: 1) ірімшік өндірісі, 2) макарон өндірісі, 3) шұжық өндірісі, 4) торт өндірісі, 5) кәмпит өндірісі. Өз таңдауыңды дәйектермен дәлелде.

Жоғарыда аталған компаниялардың бәріне не ортақ және олар шыны ыдыс, жәшік, пластик қапшықтар, орама қағаз шығаратын компаниялардан несімен ерекшеленеді?

Ауылшаруашылық

-1-

Ауылшаруашылық – ел экономикасының ауылшаруашылық өнімін өндіретін азық-түлік түрлеріне, тоқыма, аяқкиім, парфюмерлік, тағам өнеркәсібіне арналған шикізат қажеттілігін қамтамасыз ететін секторы. Ауылшаруашылық өсімдік және малшаруашылығын қамтиды, бірқатар елдерде оған аңшылық, орманшаруашылық және балықшаруашылық кіреді.

-2-

Ауылшаруашылығының маңызы. Дүниежүзінде ауылшаруашылығының дамуы оның ерекше рөлін айқындайтын бірқатар себептерден туындаған. Мұндай функцияларға мыналарды жатқызуға болады:
​● халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету қажеттігі;
​● зауыттар мен фабрикаларға арнап басқа тауар шығаруға қажетті шикізаттар өсіру қажеттігі;
​● ауылшаруашылық ғаламшардың басқа бөлігінде өсіруге болмайтын бірегей өнімдерді сату арқылы елге ақша келуін қамтамасыз етеді. Мәселен, Бразилия кофе өсіріп сатады. Үндістан – шай, Гватемала – банан және т.б.

Неліктен сендер тұратын аймақта ауылшаруашылық саласын дамыту қажет екенін түсіндіріңдер?

Ауылшаруашылығының ерекшелігі

-1-

● Ауылшаруашылығын дамытудың айрықша ерекшелігі – ол үшін ең басты ресурс – жер ресурстары.
​● Ауылшаруашылығы тірі организмдерді: жануарлар мен өсімдіктерді өсіреді. Өсімдіктер биологиялық заңдылықтар негізінде дамиды. Сондықтан ауылшаруашылық тірі организмдерді дамытудың табиғи үдерісіне байланысты болады.
​● Ауылшаруашылық өнімін өндіру әрбір жердің ауа райы жағдайына байланысты болады.

-2-

● Ауылшаруашылық көлік инфрақұрылымына және үлкен қоймаларға мұқтаж.
​● Ауылшаруашылығында өсіп-өнгеннің бәрі басқа салаларға әрі қарай өңдеуге жөнелтіледі. Бұлардан көптеген өнім түрлері жасалынып шығады.
​● Ауылшаруашылық саласындағы көптеген жұмыс түрлері өсімдіктер мен жануарлардың даму кезеңіне бағынышты болады және маусымдық сипатқа ие.
​● Техника көп қолданылған сайын, өнім де көп өндіріледі.

-3-

● Ауылшаруашылығында жұмыс операциялары маусым кезінде ғана емес, күні бойы да өзгеруі мүмкін.
​● Өнім сатудан ақша алатын кез өнім өндіруге кіріскен кезден бастап біраз уақытқа созылады.
​Қорыта келе, ауылшаруашылық қалған салалардан ерекшеленеді деп айтуға болады: 1) өнім өндірісінің маусымдылығы; 2) табиғат жағдайларына қатты тәуелді болуы; 3) еңбек шығыны мен өнім алу арасы көп уақытқа созылуы.

-4-

Табиғи-географиялық түрткіжайттардан өзге (ауылшаруашылық жерлердің, әсіресе құнарлы жерлердің, агроклиматтық жағдайлардың болуы, су ресурстарымен қамтамасыз етілу және т.б.), ауылшаруашылығының тиімділігі әлеуметтік-экономикалық түрткіжайттарға байланысты болады (жер пайдалану сипаты, ауылшаруашылық жерлердің мөлшері, даму деңгейі, ғылым мен техниканы пайдалану). Дүниежүзінде ауылшаруашылық саласы екі жолмен дамиды: интенсивті және экстенсивті.

Ауылшаруашылығын жүргізудің  тәсілі

Ауылшаруашылығын жүргізудің экстенсивті тәсілі – бұл өсімдіктер өсіру үшін жерлерді көбейту есебінен және мал басын арттыру арқылы өнім санын көбейту.

Интенсивті шаруашылық – ғылым мен техниканың жетістіктерін пайдалану есебінен өсімдіктер мен жануарлардың өнімділігі артады. Мәселен, тыңайтқыштар қосу, мал мен құстың жаңа тұқымын алу, жем-шөпті жақсарту, жаңа техника мен технологияларды іске қосу (мысалы, тамшылатып суару). Жер көлемі ауқымды кейбір елдерде ауылшаруашылық саласы интенсивті-экстенсивті жолмен дамиды. Яғни алдымен жоғары сұрыпты өсімдіктер мен жоғары өнімді мал өсіріп, жаңа технологиялар әзірлейді. Содан кейін осының барлығын үлкен аумақтарда жүргізеді.

Қазақстан үшін дамыту жолының қайсысы тиімді? Неліктен? Елімізде ауылшаруашылығын барынша дамыту үшін не істеу керек?

Өсімдік өсірумен айналысатын ауылшаруашылық саласы өсімдікшаруашылық, ал малмен шұғылданатын саланы малшаруашылық деп атайды.

Олардың бағыттары өсіретін өсімдіктер мен малдың түріне қарай аталады. Ауылшаруашылық агроөнеркәсіптік кешен құрамына кіреді және келесі негізгі салалардан тұрады. Әр елде ауылшаруашылық кәсіпорындары түрліше аталады: ферма, ранчо, фазенда. Бұл – ауылдық жерлердегі басты шаруашылық түрі.

Малшаруашылық және өсімдікшаруашылық салаларының қайсысы сенің аймағыңда дамыған?

Олар қандай жолдармен дамиды? Экстенсивті, интенсивті немесе интенсивті-экстенсивті ме?

Өнеркәсіп

Өнеркәсіптің салалық құрылымы. Өнеркәсіп саласы – бұл қызметі ұқсас өнімдер өндіретін кәсіпорындар жиынтығы, шамамен бірдей технологиялар, техникалық база, кәсіби кадрлар құрамын пайдаланады. Біртекті материалдар мен шикізат қолданады, ұқсас жұмыс жағдайларымен сипатталады. Бүкіл өнеркәсіп шикізатпен жұмыс сипаты бойынша өндіруші және өңдеуші салаларға бөлінеді.

Өнеркәсіп дегеніміз не?

Өнеркәсіп қалай бөлінеді?

Өндіру өнеркәсібінің өңдеу өнеркәсібінен айырмашылығы неде?

-1-

Өндіруші өнеркәсіп – әртүрлі шикізат пен энергия өндірумен айналысатын өнеркәсіп саласы. Өндіруші өнеркәсіп электр қуатын алу, пайдалы қазбалар өндіретін барлық салаларды, ағаш дайындау, орман кәсібі, аңшылық, балық аулау, теңіз жануарларын аулауды қамтиды. Кейде ағаш дайындау мен орман кәсібін орман мен ағаш өңдеу өнеркәсібін бөле отырып, ағаш өңдеумен бірге қарастырады. Өндіруші өнеркәсіптің негізгі кәсіпорындары:
​– электрэнергетикада – электрстансылар;
​– тау-кен өндірісінде – карьерлер, кеніштер, қималар (разрездер), шахталар, кен көзі;
​– ағаш дайындауда – ағаш өнеркәсібі шаруашылығы;
​– аң аулау және балық аулау кәсібінде – аң аулау, балық аулау, жыртқыштарды ату, артельдер.

-2-

Өңдеу өнеркәсібі – шикізатты және шикізаттан алынатын жартылай өнімдерді өңдеу және қайта өңдеумен айналысатын өнеркәсіп саласы. Өңдеу өнеркәсібінің негізгі кәсіпорындары – зауыттар мен фабрикалар. Өңдеу өнеркәсібінің маңызды салалары: мәшине жасау, металл өңдеу, қара және түсті металлургия, мұнай өңдеу, химия, орман химиялық және ағаш өңдеу кәсібі, минералды шикізат және ағаштан түрлі құрылыс материалдарын өндіру, қағаз, тоқыма, тігін, аяқкиім, тағам және т.б.

Ойыңды тұжырымда

1. Ауылшаруашылық қандай шаруашылықтарды қамтиды және олардың маңызы неде?

2. Эйлер сызбасында малшаруашылық пен өсімдікшаруашылық арасындағы өзара байланысты көрсетіңдер. Тапсырма орындау нәтижесін көрсетіңдер.

1. Ауылшаруашылық пен өнеркәсіп арасындағы басты айырмашылықтарды атаңдар.

2. Бұл салалардың қайсысы адамзат үшін маңызды? Жауап нұсқаларын дәлелдермен негіздеңдер.

1. Айналаңдағы өнеркәсіп өнімдерінің сендерге мәлім түрлерін атаңдар. Оларды параграфта берілген салалар бойынша бөліңдер. Нәтижені кесте түрінде ұсыныңдар. Аталған өнімдер саны бойынша өнеркәсіп салаларының өз рейтингісін құрастырыңдар.

2. Эйлер сызбасында өндіру және өңдеу өнеркәсібі арасындағы өзара байланысты көрсетіңдер. Тапсырма орындау нәтижесін түсіндіріңдер.

2. Елде осы салалардың қайсысын дамытқан тиімді?

Өтінемін күте тұрыңыз