Дүниежүзінің діни алуантүрлілігі неден көрінеді?

Жаңамен танысу
Сен дүниежүзі халықтарының діни құрамымен танысасың  және дүниежүзі халқының құрамы мен діннің таралу географиясын анықтай отырып, "Дін дегеніміз не, ол қандай формада кездеседі?Адамдар наным-сенім белгісі бойынша қалай бірігеді?" деген сұрақтарға жауап аласың.

Дін дегеніміз не?

-1-

Дін дегеніміз не? Дін – адамдардың жоғарғы күштер және құдай бар деп сенуі, оларға табынуы. Ол белгілі бір әрекетті (культ) қамтиды.

Кез келген діннің негізі – сенім. Ол – адамның белгілі бір мәліметтерді, құбылыстарды, ойлар мен көзқарастарды, пікірлерді еш күмәнсіз қабылдап, мойындауында көрінетін ерекше күй.

Әрбір діннің өкілдері Құдай бар екеніне, Құдай адамдарға өзін қалай ұстау керек, белгілі бір жағдайда не істеу керек екенін тікелей немесе белгілі бір адамдар (пайғамбарлар) арқылы жеткізетініне сенеді.

Құдайдың айтқандарын адамдар киелі кітаптарда мәтін түрінде сақтайды. Адамдар қасиетті жерлердің барына, жақсылықтың қашан да жеңетініне, әділдікке және жамандықтың жазаланатынына сенеді. 

-2-

Әрбір дін адамдарды құрметтеу, адам өмірін бәрінен биік қою керектігін насихаттайды. Ұрлыққа, алдап-арбауға, жалқаулыққа, кез келген жаман әрекетке баруға болмайтынын айтады. Діннің барлығы дерлік адамзатқа ортақ бірдей қасиеттерді уағыздайды. Бұл оларды біріктіреді.

Алайда наным-сенімнің бәрі бірдей діни бола бермейді (мәселен, мақсатқа жетуде, достардың адалдығында, идеяның дұрыстығында және т.б.).

Бірақ оларда Тәңір мен пайғамбардың атауында, киелі кітап пен қасиетті жерлердің атауында, қандай да бір жағдайда өзін ұстау түрінде, кесенелердің сыртқы келбетінде, намаздарда және т.б. айырмашылықтар болады. Осындай сыртқы формаларына қарап дінді ажыратады.

-3-

Кезінде дін отбасы және тұрмыста да, мемлекетті басқаруда да өте үлкен рөл атқарды. Алайда діни бастама біртіндеп азайды. Мемлекетті басқаруда дін араласпайтын барлық мемлекеттер зайырлы деп аталады. Қазақстан Республикасы – зайырлы мемлекет. Бұл еліміздің Конституциясында бекітілген.

2. Сенің өлкеңде тұратын түрлі дін өкілдері үшін Құдай кім?

3. Олардың киелі кітабы қалай аталады? 

4. Олар қандай жерлерге барып тағзым етеді?

1. Діни әрекет түрлерінде айырмашылықтар бар ма?

2. Барлық діндер жалпыға бірдей ортақ құндылықтарды уағыздайды деген тұжырым дұрыс па? 

3. Жауаптарыңды өз өлкеңде тұратын ұлт өкілдерінің өмірінен мысал келтіре отырып растаңдар. 

Дін қандай нысанда кездеседі?

-1-

Дін қай уақытта да барлық халықтарда болды.

Адамдарда ерте кезден-ақ «белгілі бір нысандар немесе құбылыстар тылсым күшке ие, олар адамдардың өмірін айқындайды» деген түсінік қалыптасқан.

Оларға табыну ертеде діннің мынадай нысандарын туғызды:

​– сиқырлық – тылсым күштерге сену және белгілі бір әрекет және арбау, дуалау арқылы оларға жүгіну;

​– тотемизм – адам қандай да бір жануардан, өсімдіктен пайда болды деп сену және оларға табыну;

​– анимизм – аруақтарға, тылсым күштерге, табиғат күшіне сену және шаман арқылы оларға жүгіну;

​– фетишизм – тылсым күшке ие деп заттарға сену.

-2-

Діннің бұл түрлері өте ертеде пайда болғанына қарамастан, көптеген халықтардың өмірінде олардың элементтері әлі күнге дейін сақталған. Олар кейде бір-бірімен тығыз астасып жатады. Амазония, Африка секілді аймақтарда, Сахара, Мұхит аралдарының оңтүстігіне қарай, Еуразия мен Американың шеткі солтүстігінде олар әлі де басым.

Мемлекеттің тұйықталуынан ұзақ уақыт оқшау өмір сүрген көптеген халықтарда дүниежүзінде кеңінен тарала қоймаған ұлттық дін қалыптасты. Ол дінді ұстанатындар – бір мемлекетте өмір сүретін бір халықтың немесе халықтар тобының өкілдері. Олар әлі күнге дейін сақталған. Оларға Үндістандағы индуизм, джайнизм және сикхизм, Иран мен Үндістандағы зороастризм, Қытайдағы конфуцийшілдік және даосизм, Жапониядағы синтоизм, сондай-ақ Израильдегі иудаизм жатады. Бұл ілімдерді осы халықтар мен елдердің қазір ғаламшардың басқа аймақтарында тұратын өкілдері де ұстанады.

Қалай ойлайсыңдар, сенің өлкеңде ерте кездегі дін белгілері бары байқала ма?

Жауабыңды немен растауға болады?

Дүниежүзілік діндер

Коммуникацияның дамуымен халықтар арасында тауар, білім, ақпарат алмасу түрінде дүниежүзілік діндер пайда болды. Оларға ислам, христиан және буддизм жатады. Дүниежүзілік діндердің ерекшелігі – оларды ғаламшардың әр түкпірінде тұратын әртүрлі халықтардың ұстануында. Олар түрлі континенттердегі халықтарды біріктіреді. Дүниежүзілік діннің басты белгісі – олардың моральдық нормаларының адамдардың түр-түсіне, жігіне немесе жынысына қарамай, бәріне бірдей болатынында. Адалдық, сүйіспеншілік, кешірімділік секілді қасиеттер – дүниежүзілік діндердің нормалары.Сондықтан да жалпыға бірдей деп аталады.

Дүниежүзілік діндердің әрбірінде бірнеше бағыт болады. Оны жақтаушылар өзі ұстанатын бағыт құндылығының шынайылығына шүбә келтірмейді.

Ислам – ең жас дүниежүзілік дін. Ол біздің дәуіріміздің жетінші ғасырында Арабия түбегінде пайда болды. Исламның негізін қалаған 570 жылы Меккеде туылған Мұхаммед пайғамбар болды. 40 жасында ол Алла өзін пайғамбар етіп таңдағанын жария етіп, сол күннен бастап исламды уағыздады. Ислам дінін ұстанушы жан мұсылман деп аталады. Мұсылмандардың қасиетті кітабы – Құран. Намаз оқитын орны – мешіт.

Христиан діні. Палестинада біздің дәуіріміздің бірінші ғасырында пайда болып, бүкіл Жерорта теңізіне таралды. Үш ғасырдан кейін Рим империясында мемлекеттік дінге айналды. Ал тоғыз ғасырдан соң Еуропада басты дін болды. 1054 жылы христиан діні екі негізгі бағыт – православие және католицизмге ыдырады. Екінші бағыттан кейініректе протестантизм болып бөлініп шықты. Бұлар – христиандықтың негізгі үш тармағы. Христиандардың қасиетті кітабы – Библия. Дұға қылу орны – шіркеу, собор.

Ғаламшардың қазіргі діни құрамының құрылымы 45-суретте берілген.

45-сурет. Негізгі діни бағыттар
Будда

-1-

Буддизм – дүниежүзілік діндердің ішіндегі ең ежелгісі. Ол біздің дәуірімізден бұрын алтыншы ғасырда Үндістанда пайда болған. Бұл діннің негізінде патша отбасында дүниеге келген ханзада Сиддхартха Гаутама туралы әңгіме жатыр. Біраз өмірін еш қайғы-мұңсыз өткізген ол күндердің күнінде сарай маңынан сәл жырақтап шығып кетеді. Ол сыртта денесін дерт меңдеген қарияны, содан кейін жұрт аза тұтып жерлеуге алып бара жатқан мүрдені көріп қалады. Осылайша ол әрбір адамды кәрілік, ауру мен өлім күтіп тұрғанын біледі. 29 жасында ол отбасын тастап, тақуаларға қосылып, «Өмірдің мәні не?» деген сұраққа жауап іздей бастайды. 

-2-

35 жасында ол өмір туралы өз ілімін жасаған «санасы нұрланған адам», яғни Будда деген атқа ие болды. Буддизмге сәйкес, қайғы-қасіреттен арылу үшін ынтызарлық пен құмарлықты тежеп, дүниеден баз кешіп, рақат күйде болып (нирвана), толық тыныштық жағдай кешуге тырысу қажет. Буддашылар «адам санасы өлгеннен кейін түрлі кейіпте, әртүрлі жерді кезіп жүреді» деген сеніммен жүреді. Адамның қазіргі және өткен өмірі мінсіз болған сайын, соғұрлым сана шынайы түрге енеді. Буддизмде құдай идеясы жоқ. Ол ішкі өзіндік жетілуге бағытталған өмір сүру қалпы десе де болады. Тағзым ету орны – ғибадатхана, пагода, ступа.

Дін өкілдерінің саны қалай есепке алынады?

-1-

Қандай да бір дінді ұстанушылар санын есептеу өте қиын, өйткені елдердің басым бөлігінде дінге табынушылық азаматтардың жеке ісі деп саналатындықтан, олардың ресми есебі жүргізілмейді. Сонымен қатар ғаламшарда адамдардың барлығы бірдей дін ұстана бермейді. Ондай адамдарды атеистер деп атайды. Кейбір ғалымдардың пікірінше, атеистер қатарына балаларды да жатқызуға болады. Бірақ нақтылық қажет емес жағдайда, белгілі бір халықты бір діннің өкілі ретінде санайды және олардың саны белгілі бір дін өкілдерінің саны есебінде қабылданады. Мәселен, қазақтар мұсылмандарға жатады, Қазақстанда олардың саны 11 миллион адамды құрайды. Көптеген елдерде біраз уақыт аралатып халық санағы өткізіліп тұрады.

-2-

Санақ бағдарламасына адамдардың діни нанымын нақтылайтын сұрақтар қамтылуы мүмкін. Қазақстанда санақ он жылда бір рет жүргізіледі және соңғы рет 2009 жылы өтті. Оның бағдарламасында халықтың діни нанымы туралы сұрақ болды. Санақ нәтижесі бойынша, халықтың 70,2%-ы исламды және 26,3%-ы христиан дінін ұстанатыны анықталды.

90%-дан астам қазақ, өзбек, ұйғыр, түрік, әзірбайжан, дүнген, күрдтер, тәжік, шешен, қырғыз ислам дінін ұстанады.

Христиан дінін 90% орыс, украин, беларусь, поляк және 80%-дан астам неміс ұстанады.

Елімізде иудаистер мен буддистер өте аз. Жарты миллионға жуық тұрғын дін ұстанбайтынын мәлімдеген.

-3-

Дүниежүзінде жалпылама түсінік бойынша, (Encyclopedia Britannica) христиан дінін 2 миллиард адам, исламды 1 миллиард, будда дінін 360 миллион адам ұстанады. 900-ге жуық адам өздерін атеист деп есептейді.

Көптеген зерттеулер негізінде дүниежүзі діндерінің таралу географиясы анықталып, карта құрастырылған (46-сурет).

46-сурет. Діндер географиясы


Жұптық жұмыс

Салыстыр.

45 және 46-суреттерді салыстырыңдар. Қандай да бір діннің немесе оның ағынының ықпал ету аймағына жататын елдер тізімін құрастырыңдар. Нәтижені кесте түрінде беріңдер.​

46-суретті талдаңдар. Қазақстан қандай діндермен байланыс аймағында орналасқан? Осындай географиялық жағдайдың үш немесе одан да көп артықшылығы мен әлсіз жақтарын атаңдар.


Жұптық жұмыс

Салыстыр.

3-кесте мәліметіне сәйкес, Ақтөбе және Шығыс Қазақстан облыстары тұрғындарының діни құрамын анықтап, салыстырыңдар. Нәтижені диаграмма түрінде беріңдер. Тұжырым жасаңдар.​

2016 жылға арналған облыстар бойынша ұлттық құрам

(2016 жылдың 1 қаңтарына шаққанда)

Ойыңды тұжырымда

1. Тылсым күштерге сену мен өз күшіңе сенудің айырмашылығы неде?

2. Сендерге қандай діни әдет-ғұрыптар, мерекелер мәлім? Олардың мәні неде?3. Дін елді мекендердің келбетіне қалай әсер етеді?

4. Белгілі бір дін өкілдерінің санын қалай анықтауға болады? Қазіргі әдістердің кемшіліктері неде?

5. Неліктен Қазақстан өзін зайырлы мемлекет ретінде жариялады?

6. Неліктен адамдар өз елінің, аймағының және бүкіл адамзаттың діни құрамын зерттейді? Осының үш себебін атаңдар.

1. Неліктен кейбір ұлттық дінді ұстанушылар саны дүниежүзілік діннен басым?

2. Неліктен діндердің бәрі бірдей дүниежүзілік дін бола бермейді?3. Адамдар арасында татулық пен өзара түсіністікті қамтамасыз ететін басқа дін өкілдерімен қарым-қатынас жасаудың 5 ережесін құрастырыңдар.

Барлық тапсырма жауаптарының қорытындылары бойынша меңгерілген тақырып шеңберінде ортақ ақпараттық графика құрастыруға болады. Ақпараттық графика атауы мен оның мазмұнын өз беттеріңше анықтаңдар. Жұмыстарыңды балаларға таныстырыңдар.

Өтінемін күте тұрыңыз