Табиғи-аумақтық кешендер. Табиғат компоненттерінің өзара әрекеттесуі кезінде не болады?

Жаңамен танысу:
Сен табиғи-аумақтық кешендердің (географиялық қабық, материктер мен мұхиттар, зоналар мен белдеулер, ландшафтардың) құрылу жағдайын анықтау.

Табиғи-аумақтық кешен

32-cурет. Табиғи-аумақтық кешен

Бізді қоршаған табиғи әлем көптеген компоненттерден тұрады. Табиғат компоненттеріне литосфера, атмосфера, гидросфера және биосфера жатады. Жер бетінде табиғи компоненттер тау жыныстары, ауа, жер бетіндегі және жерасты сулары, топырақ, өсімдіктер және жануарлар әлемі түрінде берілген.

Олар өзара тығыз байланыста болады және кешендер құрайды. Кешен – белгілі бір өлшемдері бойынша біртұтас нәрсе құрайтын нысандар жиынтығы. Компоненттердің біреуі өзгерсе, бүкіл кешен өзгереді.

Табиғаттың көптеген компоненттері белгілі бір аумақта біртұтас кешен құрайды. Осылайша, табиғи-аумақтық кешендер құрылады. Табиғи-аумақтық кешен – табиғат компоненттерінің белгілі бір заңды байланыстары тән болып келетін аумақ. Ол сыртқы келбетінен көрінетін табиғи тұтастыққа ие (орман, шалғын, дала, көл және т.б.). Табиғи-аумақтық кешеннің айқын шегі болады (32-сурет).

1. Суретте берілген аумаққа ерекшелігін ескере отырып, атау беріңдер.

2. Берілген аумақтың қай жерлерін жеке бөліп көрсетер едіңдер? Олардың бір-бірінен қандай айырмашылығы бар? Бөлінген телімдердің шегі айқын көріне ме?

3. Бұл кешендерді құруда табиғаттың қандай компоненттері қатысады? Қандай компоненттер бірден көзге түседі? Қандай компоненттер көзге байқалмайды? Олардың бар екенін қалай білеміз? Неліктен бірдей табиғи компоненттер болғанымен, бір-біріне ұқсамайтын телімдер қалыптасқан.

4. Егер қандай да бір компонент өз қасиетін өзгертетін болса, мәселен, үлкейсе немесе кішірейсе, бұл табиғи-аумақтық кешен қалай өзгеруі мүмкін?

5. Өзің тұратын аумақтың қандай телімдерін бөліп көрсетер едің? Бұл телімдерді картасызбада көрсетіңдер және олардың құрылуын түсіндіріңдер.

«Заңды» деп жер шары аумағында компоненттердің таралу жағдайын немесе олардың қасиеттері белгілі бір заңдарға бағынады деп түсінеміз. Экватордан полюске қарай қашықтаған сайын ауа температурасы төмендеп, өсімдіктер сирей бастайды. Егер мұхиттардың жағалауынан материкке қарай бойласақ, ауаның құрғайтынын, ылғалсүйгіш өсімдіктерді құрғаққа төзімді өсімдіктер алмастыратынын көруге болады.

Бірақ кейде басқаша болуы да мүмкін. Мысалы, шөлейт жерлерде ауа температурасы экватордан алыс жерлерде экваторға қарағанда жоғары, ал кейде материктердің орталық бөлігінде айтарлықтай ылғалды болуы мүмкін. Міне, осындай жағдайды заңдылық деп атайды.

Табиғат компоненттерінің өзара байланысы мен өзара әрекеттесуі

Компонент

Басқа компоненттермен өзара байланысы

Өзара әрекеттесу нәтижесі

Су
Тау жынысы
Жер бедерінің пішіні
Су
Шайылған тау жынысы
Көл
Су
Өсімдіктер мен жануарлар
Табиғи қауымдастық
Су
Ыстық ауа
Шөлейт

-1-

Жекелеген мысалдар арқылы табиғат компоненттерінің өзара байланысы мен өзара әрекеттесуін қарастырамыз.

Күн сәулесі жер бетін қыздырады. Жердің қызуымен ауа, су нысандары қызады. Жылы ауа жоғары көтеріліп, су бетінде буланған ұсақ су бөлшектерін ала кетеді. Белгілі бір биіктікке жеткенде ауамен жоғары көтерілген су суып, тамшыға айналады. Судың салқындауына жоғарылаған сайын температураның төмендеуі себеп болады. Көптеген тамшылар бірігіп бұлт құрайды. Содан кейін бұлт жер бетіне жауын-шашын болып түседі. Жауын-шашын тау жыныстарын шаяды. Бірақ ол өзен-көлдерді, өсімдіктерді қоректендіреді. Топырақта еріген заттар және жылу мен жарықтың арқасында өсімдіктер керісінше өсіп, жайыла бастайды.

-2-

 Бұл өсімдіктерді шөпқоректі жануарлар жейді, ал бұл жануарлар жыртқыштардың қорегі болады. Қураған өсімдіктер мен өлген жануарлардың қалдықтары шіріп, топырақтың бір бөлігіне айналады. Топырақтың түзілуіне үгілген тау жыныстары мен минералдар да қатысады. Табиғат компоненттері арасындағы өзара байланысты шаруашылық жүргізу кезінде ескеру қажет. Мәселен, құрғап кету аумақтың топырақ суының азаюына әкеп соқтырады, ал осы жағдай топыраққа, өсімдіктер мен жануарлар әлеміне және т.б. әсер етеді. Жеке бір компоненттің басқасымен өзара байланысын қарастыруға болады. Судың өзге компоненттермен өзара әрекеттесуін талдаймыз (33-сурет).

-3-

Белгілі бір табиғи-аумақтық кешен қалыптастыру кезінде компоненттер де, олардың қасиеттері де маңызды рөл атқарады. Олардың қалыптасуындағы маңызды түрткіжайт – бұл уақыт. Кешендер компоненттердің бір-бірімен ұзақ (жүз, мың және тіпті миллион жыл) әрекеттесуі барысында қалыптасады.

Жалпы компоненттер атауы түрлі ерекшеліктері бар көптеген табиғи денелерді қамтиды. Олардың арасында жылу алмасу, ылғал алмасу, минералдық және органикалық заттар алмасуы жүреді.

«Тау жыныстарына» гранит, сазбалшық, құм және басқа да көптеген түзілімдерді жатқызамыз. Олардың ерігіштігі, қатты болуы, биіктігі/тереңдігі, Жер бетінде жату сипаты секілді қасиеттер маңызды рөл атқарады.

-4-

«Жер беті суларына» мұхит, теңіз, өзен, көл, арық және батпақтар жатады. Олардың көлемі, температурасы, тұздылығы, сипаты, күші, бағыты мен қозғалыс жылдамдығы табиғи-аумақтық кешеннің қалыптасуында маңызды рөл атқарады. Өсімдіктер әлеміне шөп, бұта, ағаштар жатады. Жануарлар әлемі жәндіктер, шөпқоректілер, жыртқыштар, құстар, микроорганизмдерді біріктіреді. Топырақ та әртүрлі болады: қара топырақ, сұр орман топырағы, қызыл сары ферралитті. «Ауа» түсінігі, ең алдымен, температура, ылғалдылық, ауа массаларының бағыты мен жылдамдығы секілді жиынтықты білдіреді. Жер бетінің әрбір телімінде компоненттер мен олардың қасиеттері бір-біріне ұқсамайды. Сондықтан Жерде табиғи-аумақтық кешеннің көптеген түрлері болады.

-5-

Компоненттердің бірі табиғи-аумақтық кешен құруда жетекші орында болса, кейбіреулері қандай да бір жағдайда қалыптасады. Белгілі бір қасиеттерге ие нақты компоненттер жиынтығы әрбір табиғи-аумақтық кешеннің қайталанбас келбетін қалыптастырады. Тіпті бірдей жиынтық болғанның өзінде, әрбір кешендегі компоненттердің қасиеттері арасында айырмашылықтар болады. Өйткені қасиет табиғи заңдылыққа бағынады.

1. Мәтін мен сызбада сипатталған компоненттердің өзара байланысын көрсетіңдер.

2. Жоғарыдағы мәтін негізінде кестені толтырыңдар. Кестенің бірінші жолында толтыру үлгісі берілген. Қажет болса, жолдар қосуға болады.

Мәтінде аталған компоненттер

Жер

сферасы

Компонент өзара әрекеттесетін сфера

Өзара байланыс нәтижесі

Жердің беті

Литосфера

Атмосфера, Ғарыш (Күн)

Ауаның қызуы және көтерілуі

3. Мәтінде қандай заңдылықтар сипатталған? Табиғаттағы қандай заңдылықтарды ерекше атап көрсетер едіңдер?

4. Әртүрлі дереккөздерге сүйене отырып, Жер қабығының өзара әрекеттесуі туралы өз мысалдарыңды келтіріңдер.

5. Жер сфераларының өзара байланысы туралы ортақ тұжырым құрыңдар.

6. Судың қандай қасиеттері белгілі бір табиғи-аумақтық кешеннің қалыптасуына әкеледі?

7. Әрбір жағдайда судан өзге қандай компоненттердің қатысқаны көрінеді? Олардың қандай да бір табиғи-аумақтық кешендерде болуына не дәлел бола алады?

8. Су қасиеттерінің өзгеруі бүкіл табиғи-аумақтық кешеннің өзгеруіне әкеп соқтыра ма? Әртүрлі шынайы мәліметтерге сүйене отырып осыған ұқсас мысалдар келтіріңдер.

1. Сен тұратын жердің аумағында қандай компоненттер мен олардың қасиеттері табиғи-аумақтық кешен қалыптастырды?

2. Оларды қалыптастыруда қандай компоненттер негізгі, ал қандай компоненттер кейін белгілі бір жағдайда пайда болды?

3. Сен тұратын жердегі табиғи-аумақтық кешендердің барлық компоненттерінің болуын және олардың қасиеттерін көрсететін кесте құрастырыңдар.

Ойыңды тұжырымда

1. «Тау жынысы», «ауа», «жербеті және жерасты сулары», «топырақ», «өсімдіктер және жануарлар әлемі» деген түсініктерге біріктірілген табиғат компоненттерін атаңдар.

2. Олар қандай қасиеттерге ие?

3. Географиялық орналасуына қарай олардың қасиеттері қалай өзгереді?

4. Бір-бірімен өзара байланыс кезінде олардың қасиеттері қалай өзгереді?

5. Компоненттердің өзара байланысы кезінде не пайда болады?

Жеке жұмыс

Сұрақтарға жауап бер.

1. Компоненттердің бірінің қасиеттері өзгерген кезде, кешен қасиеттері қалай өзгеруі мүмкін?

2. 33-сурет бойынша белгілі бір компоненттің өзге компоненттермен өзара байланысын ашатын өз коллажыңды құрастыр. Өз жұмысыңды бүкіл сыныпқа түсіндір.

Тәжірибе


1-тәжірибе

Тәжірибе жүргіз.

1. Тәжірибе жүргізу үшін бірнеше ыдыс дайындаңдар. Тәжірибе үшін сендерге құм, сазбалшық, су, қоспаларды араластыратын құралдар қажет болады:

а) Бірінші ыдысқа тең мөлшерде құм мен суды араластырыңдар. Құрамының қасиетін белгілеңдер.

ә) Екінші ыдысқа сазбалшық пен суды бірдей мөлшерде араластырыңдар. Құрамының қасиетін белгілеңдер.

б) Үшінші ыдысқа тең мөлшерде құм, сазбалшық, суды араластырыңдар. Құрамының қасиетін белгілеңдер.​


в) Төртінші ыдысқа бірдей мөлшерде құм мен сазбалшықты араластырып, екі есе мөлшерде су құйыңдар. Құрамының қасиетін белгілеңдер.Әрбір ыдысты жылы жерде үш күн сақтап, әр күні олардың қасиеттерінің өзгерісін белгілеп отыру керек. «Жылы жер» жағдайы біз қоспаға әдейі салмаған қандай компоненттің қатысуы болып табылады?Әрбір қоспаны тағы бір реттен дайындап, мұздатқышқа салуға болады.Құрам қасиеттерін салыстырыңдар. Салыстыру нәтижелерін кесте түрінде көрсетуге болады.Табиғатта осы қоспаларды қандай шынайы түзілімдермен салыстыруға болады?​


2-тәжірибе

Тәжірибе жүргіз.

2. Табиғат компоненттерінің өзара байланысы мен табиғи-аумақтық кешен құрылымдары туралы осы тәжірибе бойынша қандай қорытынды жасауға болады?​

Өтінемін күте тұрыңыз