Дүниежүзілік мұхитты қалай қорғауға болады?

Сабақтың мақсаты: дүниежүзілік мұхит проблемалары мен оларды шешу жолдарын анықтау.

Мақсатқа жету үшін нені білу қажет:
● дүниежүзілік мұхитпен қандай проблемалар байланысты?
● дүниежүзілік мұхит суларын ластайтын нелер?
● дүниежүзілік мұхит проблемаларын шешу үшін қандай кешенді шаралар қабылдануда?

Дүниежүзілік мұхит неліктен ластанады және сарқылады?

Дүниежүзілік мұхиттың шаруашылық маңызы зор. Ол – дүниежүзінің теңіз жағалауы елдерінің экономикасының өсіміне ықпал ететін минералды шикізат, энергия және биологиялық ресурстардың тамаша көзі. Сауда мен экономикалық қарым-қатынастың дамуымен Дүниежүзілік мұхит әлемнің қуатты транспорттық тамырына айналды. Дүниежүзінде халық санының артуы және елдердің экономикасының өсіміне байланысты мұхит пен оның жағалауы рекреациялық табиғатты пайдалану аймағына, қалалардың қоныстанған және өнеркәсіптік аумағына айналады. ХХІ ғасырдағы осы түрткіжайттар мен үдерістер Дүниежүзілік мұхитқа антропогендік жүктемені күшейтіп, көпбуынды және өзара байланысты проблемаларға әкеп соқтырады.

Сондықтан Дүниежүзілік мұхитта туындайтын проблемалардың экологиялық, экономикалық, техногендік және әлеуметтік жақтары да бар. Теңіз суын ластайтын негізгі көздер: мұнай мен мұнай өнімдері, радиоактивті қалдықтар, ауыр металдар, химиялық заттар, тұрмыстық қоқыс, әсіресе пластмасса, пестицидтермен ластанған ағын сулар. Мұхиттың ластануы деп зиянды ықпал ететін, тірі ресурстарға зиян келтіретін, адам денсаулығы үшін қауіпті, теңіз қызметіне кедергі келтіретін және теңіз суының сапасын нашарлататын заттардың теңіз ортасына түсуін айтады.

Есіңде сақта!

Антропогендік ластану көздеріне мыналар жатады:
​1. Жерүсті көздер: өнеркәсіп, коммуналдық және ауылшаруашылығы, рекреация (туризм), теңіз жағалауындағы елді мекендердің ағын сулары және ластанған өзен ағыстары. Бұл көздер теңіз суының 70% ластануына себеп болады.
​2. Теңіз көздері: теңіз апаттары кезіндегі ластану, теңіз транспортының ластауы, мұнай өндіру кезінде сыртқа ағып кету.

Мұнаймен және мұнай өнімдерімен ластану

Мұхиттың қатты ластануы мұнай және мұнай өнімдеріне байланысты. Жыл сайын мұхитқа орта есеппен алғанда 13–14 млн тонна мұнай өнімдері құйылады. Мұхитқа мұнайдың құйылуына мұхитқа танкер трюмдерін жуу, мұнайды су қайраңынан өндіру кезінде мұнайдың сыртқа ағуы және мұнай тиейтін су кемелеріне байланысты апаттар себеп болады. Мұнаймен ластану мұнай қабығының пайда болатынымен қауіпті, ал мұнайдың өзі – улы қоспа.

Экологтердің есептеуі бойынша мұхит бетіндегі мұнай қабығының алаңы 2%-ға жеткен. Мұнай қабығы теңіз флорасы мен фаунасына оттегінің баруына кедергі келтіреді. Мұхит пен атмосфера арасында энергия, жылу, ылғал және газ алмасуды бұзады.

Құбырдың жарылуы және супертанкерлердің апатқа ұшырауы кезінде мұнайдың сыртқа ағуы – нағыз экологиялық қатер, өйткені тіршілік ортасының жойылып, теңіз әлемі өкілдерінің қырылуына, судың ластануына әкеп соқтырады. Теңіз тіршілігін қалпына келтіру үшін орасан қаржы қажет және ғалымдар қалпына келтіру шараларын жылдап жүргізеді. Ғалымдардың есептеуінше, орташа алғанда жыл сайын теңізге мұнайдың аздаған мөлшерде ағуына қатысты 1400 жағдай орын алады екен, бірақ оның кейбірі апатты болған. 1989 жылы американдық Exxon Mobil жекеменшік мұнай компаниясына тиесілі «Эксон Вальдез» супертанкері Аляскадағы Ханзада Уильям бұғазының теңіз жартасына соғылып,

42 млн литр шикі мұнай төгілді. 1993 жылы Шотланд аралдарының маңында MV Braer танкерінің апатқа ұшырауы салдарынан 98 млн тонна шикі мұнай сыртқа аққан. Мексика шығанағы – 2010 жылы 20 сәуірде болған ең ауқымды экологиялық апаттың бірі (122-сурет). British Petroleum компаниясының Deepwater Horizon мұнай платформасында болған жарылыс пен өрт салдарынан 11 жұмысшы қайтыс болып, 4 млн баррельден астам мұнай сыртқа төгілген. Мексика шығанағында 300 км2-ден астам жердің мұнаймен ластануы аймақтың көптеген жануарларының өміріне қауіп келтіріп, олардың тіршілік ортасын жойды. 

British Petroleum және Halliburton компаниялары мұнайдың төгілуі салдарынан келтірілген шығын үшін 1,1 млрд доллар төлегенімен, «Бұл апаттың экологиялық салдарын өтеуге бола ма?» деген сұрақ ашық күйінде қалып отыр. Мексика апатынан кейін жүргізілген зерттеу теңіздің органикалық әлемінің көптеген өкілдерінде ашық жарақат, паразиттік инфекция, әдеттен тыс қара дақтар бар екенін көрсетеді. Су астындағы маржан, теңіз балдырлары мен флораның өзге түрлері де зақымданған. Осылардың барлығы бұл апаттың тек экологиялық зиян келтіріп қана қоймай, экономикалық және әлеуметтік залал келтіргенін көрсетеді, өйткені Мексика шығанағының мемлекеттері балық және теңізшаруашылығын дамытуда шығын тартты, бұл жұмыс орындарының жабылуына әкеп соқтырады.

122-сурет. Мексика шығанағында мұнайдың төгілуі

Картамен жұмыс

Дүниежүзілік мұхиттың мұнаймен ластану картасын (123-сурет) және дүниежүзілік мұнай өнеркәсібі картасын (атлас) пайдалана отырып:

а) Дүниежүзілік мұхит бөлігін ластануына қарай бөліңдер;

ә) ластану деңгейінің себептерін түсіндіріңдер.

123-сурет. Дүниежүзілік мұхиттың мұнаймен ластану картасы

Радиоактивті заттармен ластану

Дүниежүзілік мұхит үшін радиоактивті ластану да қауіп келтіреді. Дүниежүзілік мұхит атом өнеркәсібінің және атом электр стансыларының қалдықтары мен радиоактивті сулардың, радиоактивті қалдықтарды бетон құйылған металл контейнерлер түрінде көму салдарынан, сондай-ақ атом қозғалтқышымен жұмыс істейтін кемелердің апаты мен кеме реакторларының радиоактивті қалдықтары салдарынан ластанады.

Дүниежүзілік мұхиттың қатты ластанған акваториялар қатарына Солтүстік, Ирландия, Жапония, Жерорта, Норвегиялық, Гренландия, Баренцев және Ақ теңіздері, Мексика, Бискай, Токио шығанақтары, АҚШ-тың Атлант жағалауы жатады.

Радиоактивті заттармен ластанудың қаупі неде? Радиоактивті заттар өсімдіктер мен жануарларға да 

жұғады. Олардың организмдерінде радиоактивті заттар шоғырланып, азық тізбегі арқылы бір-біріне беріледі. Планктонды организмдердің радиоактивтілігі судың радиоактивтілігінен 1000 есе, ал кейбір балықтардағыдан 50 есе асып түсуі мүмкін. Мұндай балықтарды пайдаланған адамның өзіне де зиян келеді. Радиоактивті заттарды, көбінесе тунец 

балығы жұқтырады. Мұның салдары айдан анық. Кейіннен адам рак ауруына ұшырайды. Атом өнеркәсібінің дамуына байланысты теңіз суына қосылатын радиоактивті қалдықтар артады.Көп жылдар бойы мұндай әдіс оларды бірнеше жүздеген жылдар бойы сақтаудың қауіпсіздігіне кепілдік береді деп, яғни осы уақыт аралығында радиоактивті заттар 

біртіндеп суда еріп, қауіпсіз болады деп есептеліп келді. Соңғы уақытта анықталғандай, теңіздер мен мұхиттардың терең сулары 100 жылға жуық кезең ішінде жаңарады, мұндай уақыт аралығында радиоактивті қалдықтар зиянды қасиеттерін жоймайды. Кез келген ластану секілді, радиоактивті ластану Дүниежүзілік мұхиттың экологиялық 

қасиеттерінің барынша өзгеруіне, флора мен фауна өкілдерінің мутациялануына және адамның тұқым қуалаушылық өзгерістеріне, кейде тіпті тұрғындардың өліміне әкеп соқтырады. Радиоактивті заттармен ластанған жерлерде адамның шаруашылық қызметіне жарамсыз деп саналатын өлі зоналар пайда болады.

Картамен жұмыс

1. Толтыру ережесін сақтай отырып, Дүниежүзілік мұхиттың радиоактивті заттармен қатты ластанған жерлерін кескін картаға түсіріңдер.

2. Өздерің толтырған кескін картаны Дүниежүзілік мұхиттың мұнаймен ластану картасымен салыстырыңдар. Қорытынды жасаңдар.

124-сурет. Ұлы қоқыс аумағының картасы

Картамен жұмыс

1. Ұлы қоқыс аумағының карта мазмұнын зерттей отырып (124-сурет), неліктен Ұлы қоқыс аумағының дәл осы тынық мұхитта орналасқанын түсіндіріңдер? Жауап беру үшін карталар пайдаланыңдар: кешенді карталар, халық тығыздығы картасы, дүниежүзілік физикалық карта, мұхит ағысының картасы.

2. Сендер картамен жұмыстың қандай әдісін қолдандыңдар? Неліктен сендер бұл әдісті пайдаландыңдар?

Механикалық ластану

125-cурет. Тұрмыстық қалдықтармен ластану

Механикалық ластану. Дүниежүзілік мұхит айтарлықтай механикалық ластануға ұшырады, атап айтқанда, су бетінде қалқып жүрген тұрмыстық қалдықтар, дәлірек айтсақ, пластмасса қалдықтарымен ластану.

Экологиялық мәселелерді зерттеушілер пластмасса қалдықтарының біртіндеп ыдырай отырып, мұнай қалдықтары мен өзге уытты заттар секілді, теңіз бен жағалаудағы тіршілік иелерінің қырылуына әкеп соқтыратынын анықтады. Мәселен, медуза – тасбақалар мен теңіз құстарының азығы. Тасбақалар мен теңіз құстары байқамай пластмасса қалдықтарын жұтып қояды. Соның салдарынан кейбіреулері өліп, олардың саны азаяды. Мұның бәрі қорек тізбегінің бұзылуына әкеп соқтырады. Қырылған теңіз құстарының асқазанынан шприцтер, от тұтатқыш, тіс щёткалары табылып жатады. Пластик қалдықтар Дүниежүзілік теңізге қалай түседі?

Күн сайын кемелер 500 мың дана пластик контейнерлер мен пакеттер лақтырады, ал барлық материктерден шамамен 2,5 миллион пластик пен басқа қоқыс бөлшектері тасталады (125-сурет).

Мұхит ағынының және тығыз қоныстанған жағалау аймақтардың қалдықтарының ықпалынан пластмасса қалдықтары шоғырланып, Дүниежүзілік мұхитта қоқыс дақтары пайда болады. Қоқыс қалдықтары осылайша шоғырланып, Тынық мұхитында екі, Атлант мұхитында екі, Үнді мұхитында бір дақ таралған. Бұл аумақта жүз миллион тоннадан астам қоқыс бар. Қоқыс табиғи экожүйені бұза бастады. Шаяндар, бақалшықтар және балықтың кейбір түрлері қоқысты паналауды үйренді. Теңіз өрмекшілері пластик бөлшектерінде жаппай көбейіп, жұмыртқалайды. Қоқыс аралы мен мұхиттың оған жақын жатқан таза бөліктерінің фаунасы айтарлықтай ерекшеленеді. Бірақ ғалымдарды соңғы 40 жылда аралдың 100 есе ұлғаюы алаңдатады.

Ағын сулардың қалдықтармен ластануы

126-сурет. Сидней қаласы жағалауында судың «қызыл түске енуі»

Мұхит суларына жүздеген, мыңдаған тонна сынап, мыс, қорғасын, ауылшаруашылығында қолданылатын пестицидтер қосылады. Бұл – экожүйенің құртылуына, судың ластанып, жарамсыз болуына, судың балдырланып кетуіне әкеп соқтырады. Мысалы, Ла-Манш пен Атлант мұхитының толқыны шайып жатқан Францияның солтүстік-батысындағы жартылай арал Бретань жағалауының сулары тірі организмдердің зиратына айналды. Жерорта теңізі –дүниежүзіндегі ең лас теңіз, ал осы теңіздің ең лас бөлігі – Сароникос шығанағы (Афины қаласы мен Пирей портының жағалауы). Мұнда мыңдаған шаршы метр тазартылмаған ағын су, өнеркәсіптік және тұрмыстық қалдықтар лақтырылады. Бұған көптеген өнеркәсіп орындарында тазарту қондырғыларының жоқтығы, қалалық кәріз жүйесінің ескіруі – себеп.

Әйгілі француз ғалымы Жак Ив Кусто Жерорта теңізінде демалысын өткізетін туристерге осы теңізден ауланған балықты жеуден сақтандырды. Өйткені теңіз суындағы балық етінде сынап пен қалайы қалыпты мөлшерден асып түседі екен. Жерорта теңізінің солтүстік жағалауының алып құмды жағалауларында курортты маусым қызған шақтың өзінде де адам жоқ. Өйткені суға шомылу қауіпті екені туралы тақтайшалар ілінген. Өнеркәсіптік және ауылшаруашылық қалдықтарының қосылуы салдарынан су көк-жасыл түске боялып «гүлдейді» (126-сурет), мәселен, 1988 жылы Норвегия мен Дания жағалауларында Солтүстік теңіз суын жаппай балдыр мен планктондар басып «гүлдеген».

Соның кесірінен үлкен аумақтарда теңіз фаунасы мен флорасының басым бөлігі қырылып қалды, балықшаруашылығына үлкен зиян келтірілді, әсіресе арқан балық кәсібі қатты зардап шекті. Балдырлану аумағында ұзындығы 45 км және ені 10 км-ге дейін жететін үлкен дақ пайда болды. Гонконгқа жақын жерде фитопланктондардың өсуіне биоынталандырғыш ретінде әсер ететін ауылшаруашылық тыңайтқыштардың су тоғандарына құйылуы салдарынан қызыл түсті су толқындары байқалады.

Ағынды сулармен ластану жөніндегі мәтінді пайдалана отырып, осы проблеманы шешу үшін экономикалық және әлеуметтік шығын тізімін ойлап, құрастырыңдар.

Дүниежүзілік мұхиттың биологиялық ресурстарының сарқылуы мен қалпына келтірілуі

Қазіргі қоғам Дүниежүзілік мұхиттың биологиялық ресурстарын кеңінен пайдаланады. Дүниежүзі бойынша балық аулаудың 60–65% үлесі тағам ретінде пайдаланылса, қалған бөлігі техникалық, медициналық мақсатта, косметикалық тауарлар, былғары және тон шикізаттарын өндіру үшін пайдаланылады. Балық қорын көбейту және сақтау үшін, мамандар балық аулау мөлшері жылына 120–150 млн тоннадан аспау керек екенін есептеді. Бірақ қазіргі кезде жыл сайын дүниежүзінде жылына 100 млн тоннаға жуық балық пен өзге теңіз өнімдері ауланады. Кәсіптің мұндай ауқымы мұхиттың байлығын тауыспағанымен, оларды көбейту мүмкіндігі шегіне жетіп, жойылу алдында тұр. Бұған соңғы он жылдықта Қытай жағалауындағы Бохай шығанағының қайраңында, Солтүстік Атлантта, әсіресе АҚШ жағалауында балықтың алуан түрі мен санының қысқаруы дәлел болып отыр.

Майшабақ, макрель, нәлім, скумбрия, хек, анчоус, ставрида секілді үйірлі балықтардың үлкен шоғырын барынша тиімді анықтауға мүмкіндік беретін жаңа технологиялардың пайда болуы көп балық аулауға мүмкіндік береді. Халықаралық экологиялық ұйымдардың зерттеу мәліметтеріне сәйкес, кәсіптік балықтардың 52%-ы өз саны мөлшерінде пайдаланылады, 17%-ы шамадан тыс өңделген, 7%-ы бос қалған, 1%-ы толық жойылудан кейін қайта қалпына келеді. Экологтердің мәліметі бойынша бүгінгі таңда хек, атлант нәлімі, кәдімгі тунец, аустралиялық албырт балық секілді кәсіпшілік балық түрлеріне жойылу қаупі төніп тұр. Адамның шаруашылық қызметі мен Дүниежүзілік мұхиттың ластану салдарынан балық ресурстарының ғана емес, киттің кейбір түрлері, тасбақалар мен моллюскілер жойылады.

Суды қорғау және Дүниежүзілік мұхиттың биологиялық ресурстарын қалпына келтіру. ЮНЕСКО ұйымының 2012 жылға арналған мәліметіне сәйкес, жыл сайын әлемде 400-ден астам теңіз ауданы «биологиялық өлі» деп танылады. Бұл – адамның шаруашылық қызметінің салдары. Дүниежүзілік мұхит проблемалары қалай өзекті және өзара байланысты екенін көруге болады. Оны қорғау және проблемаларды шешу жолдары кешенді болуы тиіс. Дүниежүзілік мұхитты қорғау проблемасы дүниежүзінің барлық елдеріне, тіпті мұхитқа шығу мүмкіндігі жоқ елдерге де қатысты. Сендер қалай ойлайсыңдар, неге? Осыны ескере отырып, БҰҰ отырыстарында Дүниежүзілік мұхит суларын күзету және қорғау шараларын реттейтін бірқатар халықаралық құжаттар мен келісімдер әзірленіп қабылданды. Дүниежүзілік м­хитты күзету – бұл Дүниежүзілік мұхиттың қызметін қамтамасыз ету бойынша халықаралық, мемлекеттік, экономикалық, саяси және экологиялық шаралар кешені.

Дүниежүзілік мұхитты күзетудің негізгі бағыттары

Дүниежүзінің барлық елдерінің  Дүниежүзілік м­ұхитты пайдалану және күзету мәселелері жөніндегі халықаралық ынтыма тастығы

Бұл бағытта мойнына міндеттемелер мен жауапкершілік алған мемлекеттер халықаралық келісімнің барлық тармақтарын орындауы тиіс.

Мәселен, 1972 жылы Лондонда (Ұлыбритания) Теңіздің радиация мөлшері жоғары және орта деңгейдегі қалдықтармен ластануын арнайы рұқсатсыз алдын алу жөніндегі конвенцияға қол қойылды. Парижде (Франция) 1992 жылы Солтүстік Шығыс Атланттың теңіз ортасын қорғау жөніндегі конвенцияға қол қойылды. Ал Бухаресте (Румыния, 1992 ж.) Қара теңізді ластанудан қорғау жөнінде конвенция қабылданды. 1993 жылдан бастап сұйық радиоактивті қалдықтарды лақтыруға тыйым салынды.

Олардың саны үнемі ұлғайып отырғандықтан, қоршаған ортаны қорғау мақсатында, 1996 жылы американдық, жапондық және ресейлік фирмалар арасында Қиыр Шығыста шоғырланған сұйық радиоактивті қалдықтарды өңдейтін қондырғы құруға қатысты өзара шарт бекітілді. 2012 жылы Рио-де-Жанейрода БҰҰ-ның тұрақты даму жөніндегі конференциясында Дүниежүзілік мұхитты күзету бойынша бірқатар шаралар ұсынылды: мұхиттың көміртекпен ластануына дүниежүзілік квота нарығын құру, экологиялық экономиканың нығаюына ықпал ету, мұхиттардың өнеркәсіптік қышқылдануын, олардың салдарын жеңілдету және бейімдеу жолдарын зерттеуге ықпал ету, мұхиттарға және жағалау маңындағы аудандарға ғылыми мониторинг жүргізуді арттыру, мұхиттың тағамдық ресурстарын пайдалануды экологияландыру, оның оттегі тапшылығына ұшырауын төмендету және азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге ықпал ету.

Теңіз суларын тазарту ж­ұмыстарын жүргізу.

Теңіз кемелеріне ластанған суды тазартатын қондырғылар және қоқыс пен ағынды суларды жинайтын ыдыс орнату, жағалау аймағындағы кәсіпорындарда кеме жөндеу базалары мен порттарда теңіз суының ластануының алдын алатын арнайы қондырғылар орнату. Апат кезінде немесе зілзала кезінде суды кешенді тазартудан өткізу, мәселен, мұнай дағын сумен қосып шаятын, қатты қоқысты, пластмасса қалдықтарын жинайтын арнайы ысқыш-кеме болады. Теңіз және өзен порттарында жағалаулық тазарту қондырғыларын салу, теңіз апаты кезінде тәуекелдікті азайту үшін қос табаны бар танкерлер шығаруды арттыру және балама отынның өзге түрлерін пайдаланатын кемелер әзірлеу қажет.

Нормативтік тыйым салуды енгізу.

Кәсіпорындарда өзендерге ластағыш заттардың лақтырылуын азайтатын халықаралық нормалар белгіленеді. Суын пайдаланатын және жаппай шомылатын жерлерде тазартылмаған ағын сулардың қосылуына тыйым салынады. Мысалы: радиоактивті заттардың және атом реакторларының мұхитқа лақтырылуы және көмілуін тоқтату.

Дүниежүзілік м­ұхит суын күзетуге мемлекеттер қандай үлес қосады?

127-сурет. Балықшаруашылығын сақтау

Франция өз аумағында суды күзету және пайдалануды бақылайтын өзен бассейндері жөнінде 6 аумақтық комитет құрды. Кәсіпорындарға су ағысы шығатын жерден төмен жақтан ғана су алу рұқсат етілген. Бұл өзен суларының ластану деңгейін азайтуға көмектеседі.

Теңіз порттарында өзенді тазартатын су кемесі жүреді. Кемеде күніне 4 тонна қалдық пен қоқысты сорып алатын қондырғы бар.

Танкерлердің бірде-бірі балласт суды немесе мұнай өнімінің қалдықтарын порттарға жақын маңға төкпеуін қадағалайтын ұшақтар мен тікұшақтар тобы құрылған.

Жапония теңіздің ластануына мониторинг жүргізетін қызмет құрды және арнайы катерлердің көмегімен үнемі бақылау жүргізіп отырады.

Токио шығанағы және жағалау сулары. Ластану деңгейі мен құрамын анықтайтын био-роботтар әзірленді, ал Швецияда Су мен ауаны күзету жөніндегі ұлттық ғылыми-зерттеу институты әрбір кеме танкісін белгілейтін, содан кейін арнайы құралдың көмегімен дақ бойынша заң бұзушы кемені қатесіз анықтайды. АҚШ-та ғалымдар қолданыстан кейін өздігінен ыдырайтын пластик ойлап шығарған. Күннің тікелей сәулесінің әсерінен ол ыдырай бастайды да, оны жәндіктер жеп аяқтайды. Америка ғалымдарының тағы бір жаңалығы – ағын суды малға азық ретінде пайдаланылатын хлорелла балдырының қорек ортасы ретінде пайдалану туралы ұсынысы. Хлорелла өсу барысында ағын су қышқылдылығын өзгертетін бактерицидті заттар бөліп шығарады. Осылайша судағы зиянды бактериялар мен вирустар өліп, су залалсызданады.

Биологиялық ресурстар қорын қалпына келтіру үшін балықшаруашылығын басқару, мәселелерді шешу, балық аулау және теңізшаруашылығын дамыту заңдарын сақтау жолдарын ұсынады (127-сурет). Теңізшаруашылығы (марикультура) – су организмдерін өсірудің табиғи үдерістерін реттеу және осы үдерісті басқаруды қарастыратын шаралар жүйесі. Бұған балық өсіруге қолайлы жағдай бар жерлерге балықтар мен балық мекендемейтін нысандарды көшіру және бейімдеу, өндірістік нысандар құрып, олардың өнімдерін жинауға арналған суасты теңіз қожалықтарын ұйымдастыру кіреді. Теңіз жануарлары мен өсімдіктерін өсіру олардың өндірісін біршама арттыруға мүмкіндік береді. 

Мамандардың есептеуі бойынша, 1 м2 cуасты алқабы орташа алғанда 3,0–3,5 кг балық береді, ал теңіз қайраңында бір гектардан 1500 центнер өсімдік алуға болады (құрлықтағы осындай алаңнан шамамен 10 центнер алынады).

Қазіргі кезде Қытай, Жапония, Корея, Филиппин, Индонезияның жағалау аймақтарында әртүрлі балықтар мен моллюскілер: камбала, теңіз көксеркесі, мидия өсіріледі, балдырлар мен теңіз орамжапырағы өсетін алқаптар құрылған. АҚШ пен Ресейдің мамандандырылған балық зауыттарында албырт балық пен бекіре тұқымдас балықтар өсіріледі. Жағалау аймақтарында майшабақ, сайра, тунец және омыртқасыздарға арнап уылдырық шашатын жасанды орындар құрылған. Өсіп-өнген балықтарды көбею үшін Дүниежүзілік мұхитқа жібереді.

Қазіргі кезде теңізшаруашылығының дүниежүзілік өнімі жылына 6 млн тоннадан асады, оның 84%-ын (5,4 млн т) – азиялық елдер, 13,2%-ын (0,8 млн т) – еуропалық елдер, 1,7%-ын (0,1 млн т) – африкалық елдер және 1,1%-ын (0,07 млн т) – оңтүстік америкалық елдер береді. Теңізшаруашылығының түрі жағынан дүниежүзілік өнімі былайша қалыптасады (млн т-мен): балық – 4, моллюскілер – 1, балдырлар – 1, шаян тәрізділер – 0,01. 1998 жыл – мұхит жылы болып жарияланды. Бұл жылы мұхит суларының көптеген ғылыми зерттеулері ЮНЕСКО ұйымының бақылауымен жүргізілді. Осы зерттеу нәтижелері көрсеткендей, мұхит суларын зерттеу және күзету үшін халықаралық ынтымақтастық қажет. Қазіргі кезде Мұхитты бақылайтын ғаламдық жүйе құрылған. 

Оның құрамына АҚШ, Канада, Еуропа елдері, Үндістан, Жапония кіреді. Бұл жүйе жаңа әдіс – қашықтықтан бақылау әдісін кеңінен пайдаланады. Бұл әдіс спутниктік мониторинг жүйесін дамытуды негізге алады. Қашықтықтан бақылау құрлық, мұхит және атмосфера туралы алуан түрлі мәлімет жинаумен айналысады. 2010 жылдан бастап «Terra» және «Aqua» спутниктеріне орналастырылған MODIS сканерлерінің көмегімен қалқымалы заттардың таралуы мен судың «гүлдеуіне» мониторинг жүргізіледі (128-сурет). Мұхитты бақылайтын ғаламдық жүйеде радиолокаторлар пайдалану – мұхиттар мен теңіздердің мұнаймен ластануына мониторинг жүргізуге арналған таптырмайтын әдіс. 

Алынған мәліметті талдау су айдынының экологиялық ахуалын жедел бақылауға, оның ластану алаңы мен деңгейін бағалауға, кейде мұнаймен ластануға кінәлілерді анықтауға мүмкіндік береді.

Өздік жұмыс

Карта құрастыру.

Параграф мәтінін оқып шығып, «Дүниежүзілік мұхит проблемалары» картасын құрастырыңдар.

128-сурет. Мұхит сулары мониторингісінің ғарыштық суреттері

Ойыңды тұжырымда

1. Дүниежүзілік мұхит суларының ластануына анықтама беріңдер.

2. Дүниежүзілік мұхиттың ластану және сарқылу себептерін түсіндіріңдер?

3. Дүниежүзілік мұхиттың ластану көздерін атаңдар.

1. Неліктен мұнай қабығы табиғат пен теңіздің органикалық әлемі үшін қауіпті? 

2. Неліктен мұнаймен ластану – Дүниежүзілік мұхиттың кешенді проблемасы болып саналады?

3. Пластмасса қалдықтарымен ластанудың салдары қандай? Пластмасса пайдалануды азайту үшін қандай шаралар қолданар едіңдер?

7. Неліктен Дүниежүзілік мұхиттың биологиялық ресурстары сарқылатынын түсіндіріңдер.

8. Өз көзқарасыңды білдір. Дүниежүзілік мұхиттың «биологиялық өлі» аймақтары деген не?

9. Дүниежүзілік мұхит суларын қорғау жөнінде қандай шаралар қабылданады?

Жұптық жұмыс

Өз ойыңды дәлелде.

1. Неліктен азиялық елдер теңізшаруашылығының 84% өнімін беретінін түсіндіріңдер?

2. Көптеген ғалымдар Дүниежүзілік мұхитты қорғау шаралары кешенді болуы және Дүниежүзілік мұхит суларын қорғауға дүниежүзінің барлық елдері қатысуы тиіс екенін айтады. Бұл тұжырымның дұрыстығын немесе теріс екенін дәлелдеңдер.

3. Неліктен Мұхитты бақылаудың ғаламдық жүйесі дүниежүзіндегі ең шұғыл жүйе деп саналады?

Өтінемін күте тұрыңыз