Мұхиттағы апаттардан қалай сақтану керек?

Сабақтың мақсаты: Мұхитпен байланысты қауіпті анықтау және тұрғындарға қорғану жолдарын ұсыну.

Мақсатқа жету үшін мынаны білу қажет:
1. Мұхитпен қандай табиғи зілзалалар байланысты?
2. Мұхитпен байланысты апатты жағдайлардың салдары қандай?
3. Мұхитпен байланысты апатты жағдайлар кезінде қандай қорғаныс шараларын қабылдау қажет?

Табиғи зілзала

Дүниежүзілік мұхиттың табиғат пен адамзат тіршілігі үшін маңызы орасан зор, алайда Дүниежүзілік мұхиттың туғызар қаупі де жоқ емес. Бұл мұхитта туындайтын табиғи зілзалалармен байланысты. Табиғи зілзала – халықтың тіршілік жағдайының бұзылуына әкеп соқтыратын, көптеген адам шығыны мен материалдық шығынға ұшырататын, қоршаған ортаға кері нұқсан келтіретін әртүрлі табиғи құбылыстар. Мұндай табиғи апаттарға дауыл мен цунами жатады.

Теңіз дауылы

116-сурет. Тынық мұхиттың солтүстік бөлігіндегі дауыл

-1-

Мұхиттың беткі жағы желдің әсерінен үнемі қозғалыста болады. Жел жылдамдығы 10 м/с-тен асқанда толқын күшейіп, оның биіктігі 2,5–3,5 метрге жетеді және желдің күшеюінен дауыл тұрады.

Дауыл – Дүниежүзілік мұхит аумағында желдің күші 20 м/с-тан асқан кезде пайда болатын табиғи құбылыс. Әдеттегі дауыл кезінде – 6–10 секунд уақыт аралықта теңіз толқынының ұзындығы 60-тан 150 метрге дейін, биіктігі 6-дан 8 м-ге дейін жетеді. Дауыл Тынық мұхиттың солтүстік-шығыс, оңтүстік бөлігінде, оңтүстік Поляр шеңбері маңында жиі байқалады (116-сурет). Бұл аудандарда жел жылдамдығы 46 м/с, ал толқынның биіктігі 25 метр, ұзындығы – 350– 400 метрге жетеді.

Жел күшін және дауылдың туындауын анықтау үшін төменде Бофорт бағаны келтірілген. Ол құрлық үшін де, теңіз үшін де пайдаланылады. 16-кестеде Дүниежүзілік мұхитқа арналған баған берілген.

-2-

Дауылды толқындар заманауи мұхит кемелері үшін үлкен қауіп туғызады, олар қатты шайқалғаны соншалық – кейде аударылып немесе батып кетуі мүмкін. Мысалы, 1994 жылы 28 қыркүйекте Эстония паромы Балтық теңізімен Таллиннен Стокгольмге сапары кезінде дауыл салдарынан суға батып, 852 адамның өмірі қиылды. 2002 жылы 26 қыркүйекте Батыс Африкадағы Гамбия жағалауы маңында дауыл тұрып Сенегал паромы аударылып, 1 800 адам қайтыс болған. Қатты дауыл кезінде тіпті үлкен Трансатлантикалық лайнерлер де апатқа ұшырайды. (117-сурет). 

Теңіз дауылы кезінде қатты толқындардың жағалауға тигізер зардабы мол. Тіпті мол, бөгет және толқын тосқылар айлақтарды үнемі қорғап қала алмайды. Толқындар айлаққа оңай еніп, портта зәкірде тұрған кемелерді жұлқи бастайды. Кемелерді жел оңға-солға итеріп, олар бір-біріне соғыла бастайды. Осының салдарынан кемелер сынады, адамдар жарақат алады. 

-3-

Мұнай мен химиялық өнім тиеген кемелер қатты қауіп келтіреді. Өйткені техногенді апатқа соқтыруы мүмкін. Адам теңіз дауылының алдын алу жолын әзірге үйрене қойған жоқ. 

117-cурет. Теңіз дауылы кезіндегі су кемелерінің жағдайы

Өз ойыңмен бөліс!

Теңіздің жоқтығына қарамастан, Қазақстанның қандай аймақтарында дауылды толқындар болуы мүмкін?

16-кесте

Дүниежүзілік мұхитқа арналған Бофорт бағаны

Жел күші, балл

Жел атауы

Жел жылдамдығы, м/с

Толқын биіктігі, м

Сипаттама

0

тымық күн

0

0

Айнадай тегіс, қозғалыссыз мүлгіген теңіз. Баяу тербелген толқындар тыныш күйде. Теңіз жиегі аспанмен бірігіп шеті көрінбейді.

1

тыныш

 

0,1

Теңіз бетінде судың аздаған дірілі байқалады. Теңіздің шеті әлі аспанмен астасып жатыр.

2

жеңіл

1,6 – 3,3

0,1 – 0,5

Теңіз беті аздап толқындайды.

Жел күші, балл

Жел атауы

Жел жылдамдығы, м/с

Толқын биіктігі, м

Сипаттама

3

әлсіз

03,4 –5,4

0,6

Теңіз беті аздап бұйраланып, оқтын-оқтын көбікті ақ толқын ойнайды. Баяу бұлқынған соқпа толқындар көзге шалынады. Кемелердегі жалаулар желбірейді.

4

қалыпты

5,5 – 7,9

1,5

Теңіз дамыл таппай, көп жерлерде бұйра толқындар көрінеді.

5

салқын самал

8 – 10,7

2

Теңіз бетін ақ бұйра толқындар басады.

Жел күші, балл

Жел атауы

Жел жылдамдығы, м/с

Толқын биіктігі, м

Сипаттама

6

қатты

10,8 – 13,8

3 – 4

Теңіздің көп жерін аппақ жалдар басып жатады.

7

күшті

13,9 – 17,1

5

Теңіз бетін көмкерген ақ көбік жалдарды су бетінен кейде жел жұлып әкетеді.

8

өте күшті

17,2 – 20

7,5

Толқын күшейіп, әрбір толқын жалында көбік пайда болады.

Жел күші, балл

Жел атауы

Жел жылдамдығы, м/с

Толқын биіктігі, м

Сипаттама

9

теңіз дауылы

20,8 – 24,4

10

Теңізде толқындар биіктей түседі.

10

қатты теңіз дауылы

24,5 – 28,4

12

Теңіз ақ түске боялады. Толқындар жағалауды басады немесе жартастарға гүрс-гүрс соғылады.

11

жойқын теңіз дауылы

28,5 – 32,6

16

Теңіз ақ түске боялады. Толқындар жағалауды басады немесе жартастарға гүрс-гүрс соғылады.

12

құйынды дауыл

32,6

16-дан астам

Биік толқындар көбік атады. Су кемелері және жағалау маңы айтарлықтай зардап шегеді. Айнала көрінбейді.

Цунами

119-сурет. Цунамидің таралу картасы

-1-

Судың астында жанартау атқылап, жер сілкінуден цунами болады. Цунами деген сөз жапон тілінен аударғанда «толқынның көтерілуі» дегенді білдіреді. Цунами – жер сілкінісі мен жанартау атқылаудан туындайтын мұхиттағы толқындар (118-сурет). Жер сілкінісі кезінде су астында тігінен сызат пайда болып, су табанының бір бөлігі төмен түседі де, бір бөлігі жоғары көтеріледі. Мұхит түбі үстіндегі су бағанын көтере алмайды. Су төмен түсіп, су бағаны тік бағытта тербеліп, толқын туғызады. Бұл толқындар реактивті ұшақтың жылдамдығымен пара-пар 700–1000 км/сағ жылдамдықпен жан-жаққа таралады. Жер сілкінісі кезінде судың беті небәрі бірнеше ондаған сантиметрге төмен түсуі мүмкін, алайда мұхитта тірексіз қалған су бағанының массасы орасан зор болады.

-2-

Сондықтан пайда болған цунами аса биік емес, ал толқындары өте ұзын болады. Ашық мұхитта цунамидің ұзындығы 100 км-ден 300 км-ге дейін, биіктігі 1 метрден 3 метрге дейін болатындықтан, әдетте олар су кемелеріне байқалмайды. Жағалауға жақындаған сайын цунамидің жылдамдығы азайып, биіктігі 30 м және одан астам артып, жағалауды басып қалады.

Цунамиді зерттеу нәтижесі көрсеткендей, барлық цунамидің 85%-ына суасты жер сілкінісі себеп болады екен, бірақ ең жойқын цунами 7 балдан астам жер сілкінісі кезінде орын алады. Цунамидің 80%-дан астамы Тынық мұхит аймағында, Жапония, Индонезия және Камчатка түбегінде (Ресей) туындайды. Цунами күшін бағалайтын шәкіл қабылданды, бұл – цунамидің жағалауға энергетикалық ықпалының сипаттамасы (17-кесте).

118-сурет. Цунамидің туындауы

Картамен жұмыс

Цунамидің таралу картасын (119-сурет) литосфералық плиталар картасымен салыстырыңдар және неліктен цунами көбінесе Тынық мұхит аймағында туындайтынын түсіндіріңдер.

17-кесте

Балл

Цунами түрі

Сипаттама

1

Өте әлсіз цунами

Толқын тек мареографтарта ғана тіркеледі (мареограф – теңіз деңгейінің тербелісін өлшеу және үздіксіз автоматты түрде тіркеуге арналған құрал).

2

Әлсіз цунами

Жайпақ жағалауды басуы мүмкін, оны тек мамандар байқайды.

3

Орташа цунами

Бәрі байқайды, жайпақ жағалауды басып қалады, жеңіл су кемелерін жағалауға лақтыруы мүмкін, порт нысандары аздап бүлінуі мүмкін

4

Қатты цунами

Жағалауды су басып қалады, жағалаудағы нысандар бүлінеді, ірі желкенді қайықтар мен шағын моторлы су кемелерін толқын құрлыққа лақтырып, қайтадан кері шайып кетеді. Жағалау құм, лай, тас, ағаш сынықтары, қоқыстармен толады. Адам шығыны болуы мүмкін.

5

Өте қатты цунами

Теңіз жағалауындағы аумақты су басып, толқын тосқылар мен молдар қатты бүлініп, ірі кемелерді толқын жағаға лақтырады, жағалаудың ішкі бөлігіне де көп зиян келтіріледі, ғимараттар мен нысандар жағалау маңында орналасу қашықтығына қарай әртүрлі деңгейде бүлінеді, айналаның барлығы сынған нәрселерге толады, өзен сағаларында дауылдан су деңгейі көтеріліп, адамдар құрбан болады.

6

Апатта (жойқын) цунами

Жағалау мен теңіз маңындағы аумақтар жым-жылас болады, құрлықтың біршама жері су астында қалады

Цунамиден қандай қауіп бар?

Цунамидің белгілері: судың жағалаудан біраз жерге дейін кенеттен тез қайтуы және су түбінің құрғауы, соқпа толқындардың тынышталуы. Теңіз қаншалықты кері қайтса, цунами толқындары соншалықты биік болады. Жағалауда бейқам жүрген және қауіптен хабары жоқ адамдар қызық үшін немесе балық пен ұлу қабыршағын жинау үшін қалып қоюы мүмкін. Цунами әдетте толқындар тізбегі түрінде пайда болатындықтан, толқындардың арасында бір сағаттан астам уақыт өтуі ықтимал. Сондықтан кезекті толқын кері қайтқаннан соң, жағалауға қайта оралмай, бірнеше сағат күткен жөн. Цунамимен су тасқыны да байланысты, өйткені жағалауға көп мөлшерде аққан теңіз суы айналаны қиратып, әлеуметтік зиян, техногенді апат әкеледі және адамдардың өмірін қиып, миллиондаған шығын келтіреді (120-сурет).

Неліктен цунами көп адамның өмірін қияды және шығын келтіреді? Бұл цунамидің пайда болу үдерісімен байланысты. Теңіз дауылы кезінде тек судың жоғарғы қабаты қозғалыста болады, ал цунами кезінде бүкіл су жағалауға лап қояды. Жойқын цунами еш тежеусіз жолындағының бәрін жайпап өтеді. Мысалы, Чилиде 1960 жылы 22 мамыр күні болған цунами сол елдің өзінде ғана емес, Тынық мұхит акваториясында бірқатар цунами толқындарын туғызды. Цунамиді АҚШ-тың батыс жағалауының, Гавай аралдарының, Оңтүстік Аляска және Алеут аралдары мен Пасха аралдарының тұрғындары да байқаған. Цунами жүріп өткен жерінде із қалдыра отырып, Жапония жағалауына қарай бет алды (картадан цунами қозғалысын қарастырыңдар). 

2011 жылы 11 наурызда Жапонияда болған цунами салдарынан қалаларды су басып, қирап, апат орын алып, бірнеше атом стансыларында реакторлардың жұмысы тоқтады және 25000-нан астам адам өлді. Ал материалдық залал сомасы 210 миллиард долларды құрады.

Чилидегі цунамиден кейін үлкен аумақтың жер көрінісі адам сенгісіздей өзгеріп шыға келді. Анд тау бөктерінде жаңа өзендер пайда болды. Чили жағалауы бойында жаңа аралдар пайда болып, теңіз аумағы 1 км-ге тереңдеді. Чилиде мыңдаған үйлер қирады, Лос-Анджелес қаласында 300 кеменің 30-дан астамы су астына кетіп, жүздеген галлон бензин мен синтетикалық май теңізге төгілді. Өрт шығу қаупі туындады, бірақ жағалау күзет қызметі қауіп-қатердің алдын алып үлгерді. Чили цунамиінен құрбан болғандар саны 2 300 адамды құрады, ал материалдық зиян сомасы Пасха аралдарының өзінде ғана 26 млн. долларды құрады. 2004 жылы желтоқсанда Оңтүстік-Шығыс Азияда цунами кезінде 235 000 адам құрбан болды, жарты миллионнан астам адам баспанасыз қалды.

120-сурет. Жапониядағы цунами салдары

Цунамиден қалай қорғануға болады?

Цунами

 Цунамидің жойқын күшінен қандай да бір жағалауды толық қорғау мүмкін емес. Көптеген елдерде цунамидің әрекет күшін осал ету және толқындардың биіктігін аласарту мақсатында, порттарды қорғау, бүлінуден сақтау үшін айлақтарға кіреберісте толқын тосқылар, кең жағалаулар салынады.

Математикалық үлгілеу бағдарламасының көмегімен жойқын цунами жасалады. Мұндай үлгілер апатты толқындардың пайда болуы мен келтіретін қаупі, жылдамдығына қатысты көптеген нұсқаларды есептеп шығарады. Халықты қорғау және игілігі мақсатында, Тынық мұхит аймағының цунами туралы ескерту жүйесі атты халықаралық бағдарлама құрылды. Оның құрамына әлемнің 25-тен астам мемлекеті кіреді.

 Бағдарламаның негізгі мақсаты – Тынық мұхит аймағында қатты жер сілкініс зоналарын анықтау, халыққа цунами туралы ескерту. Осы мақсатқа жету үшін Цунами туралы ескерту жүйесі сейсмикалық жағдайды және Тынық мұхит аймағындағы мұхит суының беткі деңгейін үздіксіз бақылайды. Аймақта цунами пайда болғаннан кейінгі бірінші сағатта қауіпсіздік шараларын қабылдау мақсатында цунами туралы ескертетін ұлттық жүйе жұмыс істейді,

мәселен, Жапония, Ресей, АҚШ-та. Цунами туралы ескерту жүйесі цунами кезінде тұрғындардың әрекет ету жоспарын және ұсыныстарын әзірледі:

1. Эвакуациялау кезінде қолшам, сіріңке, тіске басар азық, құжаттармен бірге артық-ауыс киім салынған қолдорба дайын болуы керек.

2. Цунами туралы дабыл келіп түскенде, дереу ғимарат ішінен сыртқа шығу қажет. Ережені сақтай отырып, эвакуациялау жоспарына сәйкес қауіпті аймақтан кету керек. Цунами толқындары жер сілкінісі басталған соң, 15–20 минуттардан кейін жағалауға жетуі мүмкін екенін естен шығармаңдар.

3. Шұғыл қорғаныс шараларын қабылдау керек: а) жағалаудан қашықтау биіктігі теңіз деңгейінен 30–40 метр жоғары жерге кетіп қалу керек; ә) егер тұйық мүйіс жағалауында болсаңдар, ондағы биіктік 5 метрден кем болмауы тиіс; б) жағалаудан кеткенде өзен аңғарымен емес, беткей жерді жоғары бойлап жағалаудан алыс кету керек. Өйткені цунами дәл осы өзендер арқылы құрлыққа терең енеді; в) бірінші толқыннан кейін үш сағатқа дейін жағалауға қайта оралмаған жөн. Өйткені бірінші толқыннан кейін әдетте күші қатты екінші, үшінші толқын ілесе қайталанады.

Бірақ цунами басталып, кетіп үлгермеген жағдайда не істеу керек? Бұл жағдайда мынадай ұсыныстар беріледі: 1. Сабыр сақтап, тұрған жеріңде қорғаныс шараларын қабылдау керек. 2. Айтарлықтай мықты ғимараттан жүгіріп шықпаңдар. Далада соққан қатты толқын мен ғимарат маңында қалқып жүрген сынықтар үлкен қауіп туғызады. 3. Ғимарат сыртында болсаңыз, толқын алып кетпеу үшін мықты ағаш діңін, мықты тас тосқауылды, мықты жеке бетон қабырғаны тасалап, олардан мықтап ұстау керек.

4. Уақыт болса, бірақ қауіпсіз жерге баратын мүмкіндік болмаса, уақытты киім мен аяқкиімді шешуге пайдалану қажет. Бүгінгі таңда цунамидің алдын алу мүмкін емес. Тек жүйелі және сапалы мониторинг болжам жасауға және ескертуге, тұрғындарды және аумақты цунами салдарынан қорғауды жүзеге асыруды қамтамасыз етеді. Тұрғындарға цунами бола қалған жағдайда қалай әрекет ету керектігін уақытында оқыту, цунами болу қаупі туралы болжау және хабардар ету цунами кезінде зардап шегушілер саны мен материалдық шығын мөлшерін біршама қысқартады.

Жеке жұмыс 

Сұраққа жауап бер.

Параграф мәтінінде келтірілген мысалдарға сүйене отырып, цунами кезінде қандай қауіп-қатер туындайтынын анықтаңдар.

Ойыңды тұжырымда


​Топтық жұмыс

Сұрақтарға жауап беріп, өз ойларыңды айтыңдар.

​1. Табиғи зілзалаға анықтама беріңдер. Мұхитпен байланысты апатты жағдайларды атаңдар.

2. Теңіз дауылына анықтама беріңдер. Теңіз дауылының салдары қандай?

3. Цунамиге анықтама беріңдер. 121-сурет бойынша цунами қалай туындайтынын түсіндіріңдер.


​Топтық жұмыс

Сұрақтарға жауап беріп, өз ойларыңды айтыңдар.

4. Неліктен цунами ашық теңізде қауіпті емес, бірақ құрлық жағалауында қаупі мол?

5. Неліктен цунамидің басым бөлігі Тынық мұхитта болатынын түсіндіріңдер.

6. Суретті және цунами күшін бағалау шәкілін пайдалана отырып, цунамидің түрін анықтаңдар. Жауаптарыңды негіздеңдер.

121-сурет. Цунамидің пайда болуы

Жұптық жұмыс

1. Сіз цунами туралы ескерту жүйесінің маманысыз. Медициналық, экологиялық бағыттар бойынша зілзала салдарын жою жөніндегі ұйым үшін нұсқаулық әзірлеңіз.

2. Цунами толқыны қайтқаннан кейін, тұрғындарды қорғау бойынша қандай іс-әрекеттер қабылдайсыңдар?

Цунами

Шығармашылық жұмыс

1. Параграф мәтінінде ұсынылғандарды пайдалана отырып, «Цунами кезіндегі тұрғындардың әрекет жоспары және ұсыныстар» плакатын құрастырыңдар.

2. Цунами болу қаупі және цунами болған кездегі жеке қауіпсіздік жоспарын құрастырыңдар.

Өтінемін күте тұрыңыз