Мұхит сулары қалай қозғалады?

Сабақтың мақсаты:

​​
Дүниежүзілік мұхит суының қозғалыс түрлері мен себептерін анықтау.
Мақсатқа жету үшін мынаны білу қажет:

​​
​● Дүниежүзілік мұхит суының қандай қозғалыс түрлері болады?
​● Дүниежүзілік мұхитта судың қозғалысына не себеп болады?

Жел тол қындары дегенді қалай түсінеміз?

-1-

Толқын дегеніміз – судың тербелмелі қозғалыстары. Мұхитта жел толқындарының пайда болуының басты себептерінің бірі – жел. Егер толқынды жағалаудан бақылайтын болсақ, толқындар бір-бірімен қуыспақ ойнап жүргендей болады және толқын бетінде жүзген қайықтар мен құстар бірде жоғары көтеріліп, бірде төмен құлдилайды, яғни су тігінен қозғалыс жасайды. Су бетін жанай соққан жел суды жоғары көтерілуге мәжбүрлейді де, өркеш-өркеш толқындар пайда болады. 

-2-

Судың бетінен толқынның ең жоғарғы ұшына дейінгі бөлігін жал деп атайды. Cодан кейін су кері қайтып, толқынның табаны пайда болады. Табан – су бетінің деңгейінен ең төмен жатқан бөлігі. Толқын ұзындығымен және биіктігімен сипатталады. Толқ ынның ­ұзындығы – көршілес екі толқын қырларының арасындағы қашықтық. Толқ ынның биіктігі – толқынның табанынан жалына дейінгі арақашықтық. (112-сурет).

Кестедегі мәліметтерді пайдалана отырып:

a. Жерорта теңізіндегі және ашық теңіздегі толқындардың биіктігін салыстырыңдар.

ә. Бұл айырмашылық себептерін түсіндіріңдер.

б. Қорытынды жасаңдар.

Түрлі акваториялардағы толқындардың салыстырмалы сипаттамасы
112-сурет. Жел толқынының элементтері

Сёрфинг 

112а-сурет. Сёрфингші
Сёрфингші

Есіңде сақта!

Сёрфинг – арнайы тақтайшамен толқын үстімен сырғанау – дүниежүзіндегі ең әйгілі спорт түрлерінің бірі (112а-сурет).

Теңіздерде толқындар онша биік болмайды, мәселен, Жерорта теңізінде толқынның биіктігі бес метрге дейін ғана жетеді. Қатты толқындар қалыпты ендіктерде байқалады. Оңтүстік жартышардың мұхит шығыршығында ұзындығы 400 м, биіктігі 25 метрлік толқындар 20 м/с жылдамдықпен қозғалады.

Толқын түрлері

113-сурет Аласа толқындар

Жел күшейіп, теңіз тереңдеген сайын, жел толқындары ірілене түседі. Әдетте жел толқынының биіктігі 4 метрден аспайды, бірақ кейде олардың биіктігі 12 метрге дейін жетуі мүмкін. Тереңдікке бойлаған сайын жел толқындары бәсеңсиді, толқынның ұзындығына тең тереңдікте мүлде байқалмайды. 

113-сурет

Жел саябырлаған соң, толқын бірден басылмай, біразға дейін су бетінде аласа тол ындар баяу таралады. Қатарласа тербелген жалсыз аласа толқындар, әдетте, желдің күші бәсеңдегеннен кейін пайда болады (113-сурет).

Жел толқындарына со па тол ындар да жатады. Жайылма жағада толқынның табаны су түбіне дейін тіреледі де, судың қозғалысы бәсеңдейді, ал толқынның жалы алға ұмтыла, жағалауға соғылады.

Соқпа толқын осылай пайда болады (114-сурет).

114-сурет. Соқпа толқындар

Толқындар пайда болған жерден бастап мыңдаған километр қашықтыққа дейін жете алады. Толқындар теңіз суының араласуына, оттегімен баюына ықпал етеді. Бірақ соқпа толқындар жағалау сызығын шайып, құм мен тасты және өзге үйінділердің ығысуына әкеп соқтыруы мүмкін.

114-сурет. Соқпа толқындар

Судың толысуы (көтерілуі) мен қайтуы

115-сурет. Судың толысуы (а)
115-сурет. Судың қайтуы (ә)

Судың толысуы (көтерілуі) мен қайтуы. Мұхит немесе теңіз жағасында тәулік бойы су деңгейінің өзгеріп отыратыны байқалады. Тәулігіне екі рет мұхит суы жағаға толып, біртіндеп кері қайтады. Су деңгейі көтерілген кезде, су құрлыққа енеді, ал кері қайту кезінде жаға босап қалады. Су деңгейінің көтерілуі мен қайтуының алмакезек қайталанып отыруын судың толысуы және қайтуы деп атайды (115-сурет). 

Ғалымдардың пікірінше, судың толысуына және қайтуына Ай мен Күннің мұхит суларын өзіне тартуы себеп болады. Жердің Айға қараған беткі қабатында тартылыс күші көбірек болатындықтан, Мұхитта су көтеріледі. Бұл тәулік ішінде немесе тәуліктің жартысында су көтерілу кезінде байқалатын ең жоғарғы су деңгейі толы (шүпілдеген) су деп аталады.

 Жердің екінші жағында Айдың тартылыс күші азырақ болатындықтан, ықпал етуші күш судың екінші рет қайта толысуын тудырады. Судың осы екі рет көтерілуі арасында судың кері қайту құбылысы орын алады. Кері қайту кезінде судың ең төменгі деңгейі – аз су деп аталады. 

Айдың Жерді айналуы нәтижесінде судың екі рет толысуы немесе екі рет қайтуы арасында шамамен 12 сағат уақыт кетеді, ал толысу мен кері қайтудың шарықтау шегі арасындағы уақыт 6 сағатқа жуық. Мұхитта және ішкі теңіздерде судың көтерілу биіктігі 1 метрден кем және онша байқалмайды, мәселен, Жерорта теңізінде судың көтерілу деңгейі 1 метрге жетпейді, ал Қара теңізде көтерілу кезінде су деңгейі  8 см-ге көтеріледі.

Су көтерілуінің ең биік деңгейі ауқымы тар шығанақтар мен бұғаздарда байқалады. Судың ең биік көтерілуі Канаданың Атлант жағалауындағы Фанди шығанағында болады. Оның биіктігі 19,6 м құрайды, бұл алты қабатты ғимараттың биіктігімен тең. Охот теңізінің Пенжин қолтығында судың толысу биіктігі 13 метрге жетеді. Толысу мен кері қайтудың кеме қатынасы үшін үлкен маңызы зор, өйткені су көтерілу кезінде кейбір порттарға дейін жетуге болады. Толысу мен қайту энергиясын электр қуатын алу үшін пайдаланады. Мұндай электрстансылар Ресей, Франция, Ұлыбританияда жұмыс істеп жатыр.

Мұхит ағысы

-1-

Мұхит ағысы – судың көлденең бағытпен қозғалысы. Ағыс бағытын үздіксіз соққан жел анықтайды. Теңіз кеңістігінде судың қозғалысы ағыстардың температуралық айырмашылығын туғызады, сондықтан оларды жылы және суық ағысқа бөледі. Ағыс температурасы қоршаған суға қатысты қаралады. Жылы ағыс температурасы қоршаған мұхит суының градусынан бірнеше шама жоғары болады. Суық ағыстың температурасы қоршаған мұхит суына қарағанда бірнеше градус төмен болады. Географиялық карталарда жылы ағыстарды қызыл меңзермен, суық ағысты көк түсті меңзермен белгілейді. Жылы ағыс әдетте экватордан полярлық ендікке, ал суық ағыс полярлық ендіктен экваторға қарай бағытталады. 

-2-

 Ашық мұхиттағы ағыстың маңызды заңдылығы олардың бағыты желдің бағытымен сәйкес келмеуінде.
​Мұхит ағысы Солтүстік жартышарда оңға, Оңтүстік жартышарда солға қарай желдің бағытынан 45° бұрышқа дейін ауытқиды. Мұхит ағысы меридиандық және ендік бағыт деп бөлінеді. Дүниежүзілік мұхиттар бойынша ағыстарды қарастырайық. Тынық мұхит батыстан шығысқа қарай созылып жатқандықтан, онда судың ендік ағысы басым. Мұхитта су қозғалысының екі үлкен солтүстік және оңтүстік сақинасы (шеңбері) пайда болады. 

Солтүстік сақина Солтүстік пассат ағысын, Куросио, Солтүстік Тынықмұхиттық және Калифорниялық ағыстарды қамтиды. 

-3-

 Оңтүстік сақина Оңтүстік Пассат, Шығыс Аустралия ағыстарын, Батыс жел ағысын және Перуандық ағысты қамтиды. Тынық мұхиттың ағыстары арасында Батыс жел ағысына жеке тоқталайық. Батыс жел ағысының ені 1000–1300 км, қашықтығы 30 000 км-ге дейін жетеді және дүниежүзінің бүкіл меридиандарын кесіп өтеді. Ағыс жылдамдығы 3,5 км/сағ., бұл 1–5 км тереңдікке дейінгі су массасын қозғалысқа түсіреді.

Атлант мұхитында судың беткі ағысының екі сақинасы пайда болады. Солтүстік жартышарда Солтүсік Пассат ағысы, Гольфстрим, Солтүстік Атлант және Канар ағыстары сағат тілімен су қозғалысын құрайды. 

-4-

 Оңтүстік жартышарда Оңтүстік Пассат, Бразилия, Батыс жел ағысы мен Бенгал ағысы сағат тіліне қарама-қарсы су қозғалысын құрайды. Атлант мұхитының мұхит ағысы арасында Жердің ең қуатты ағысы – Гольфстрим. Ағыстың ұзындығы – 3000 км, ені 100 кмден астам, ағыс жылдамдығы – 10 км/сағ. Бұл ағыс Скандинав түбегінің жағалауларын жылытады, Еуропаға көп жауын-шашын әкеледі.
​Үнді және Солтүстік Мұзды мұхиттарда географиялық орналасу ерекшеліктеріне байланысты ағыстың қалыптасу сипаты өзгеше.

-5-

Үнді мұхитының солтүстік бөлігінде ағыстар желмен және муссондармен тығыз байланысты. Қыста солтүстік-шығыс муссонның ықпалымен қуатты жылы Муссон ағысы туындайды, ол мұхит суын шығыстан батысқа айдайды. Жазда оңтүстік-батыс муссонның ықпалымен ағыс бәсеңдейді, ал суық Сомалилік ағыстың жылдамдығы күрт күшейеді. Беткі сулар кері бағытта – батыстан шығысқа қарай қозғалады. Осылайша муссондар мұхитта үстіңгі ағыс жүйесін жыл мезгілдері бойынша өзгертіп отырады: жазда су қозғалысы сағат тілімен, ал қыста сағат тіліне қарсы бағытта жүзеге асырылады.

-6-

Үнді мұхитының оңтүстік бөлігінде Тынық мұхит пен Атлант мұхитындағыдай беткі сулардың сағат тіліне қарсы шеңбер тәрізді қозғалысы туындайды.Дүниежүзілік мұхиттың беткі ағыстары жылу мен ылғалдың жылжып, таралуына үлкен әсер етеді. Мұхит ағысы жағалаудың климатына ықпал етеді. Мәселен, жылы ағыс ауа температурасын 3–5°С-қа жоғарылатып, жауын-шашын санын арттырады. Суық ағыс температураны төмендетіп, жауын-шашын мөлшерін азайтады.

Бүгінгі таңда Солтүстік Мұзды мұхит ағысы аз зерттелген. Мұхит ағысынан Норвегиялық ағысты айтуға болады. 

-7-

Ол екі бағытқа бөлінеді, бір бөлігі батысқа бұрылып, Шығыс Гренландия ағысын құрайды. Норвегия ағысының екінші бөлігі бүкіл ресейлік жағалау бойымен Беринг бұғазына дейін шығысқа қарай ұмтылады. Бұл жерде Норвегия ағысының тармақ сулары Тынық мұхит суларымен және Канаданың солтүстігі мен Алясканы бойлай батысқа қарай ағатын сулармен араласып кетеді.Араласқан соң осы сулардың барлығы мұхитты қиып өтіп, Шығыс Гренландия ағысымен бірігеді. Арктиканың суық суы Атлантикаға суық Лабрадор ағысын жеткізеді.


Картамен жұмыс

Дүниежүзілік физикалық картаны немесе Дүниежүзілік мұхиттың негізгі беткі ағысын пайдалана отырып:
​a) Дүниежүзіндегі мұхиттардың жылы және суық ағыстарын атаңдар;
​ә) солтүстік жартышардың мұхит ағысының бағыттарын анықтаңдар;
​б) оңтүстік жартышардың мұхит ағысының бағыттарын анықтаңдар.​


Картамен жұмыс

Дүниежүзілік физикалық картаны немесе Дүниежүзілік мұхиттың негізгі беткі ағыстар картасын пайдалана отырып, оңтүстік жартышардың Үнді мұхит ағысын анықтаңдар​.

Дүниежүзілік физикалық картаны немесе Дүниежүзілік мұхиттың негізгі беткі ағысын пайдалана отырып:
a) мұхит ағысының тізімін жасаңдар;

ә) толтыру ережесін сақтай отырып, кескін картаға Дүниежүзілік мұхит суының ағыстарын түсіріңдер.

Мұхит ағысының түрлері

Тынық мұхит

Атлант мұхиты

Үнді мұхиты

Солтүстік мұзды мұхит

Жылы ағыс

Суық ағыс

Ойыңды тұжырымда

1. Дүниежүзілік мұхиттағы су қозғалысының түрлерін түсіндіріңдер?

2. Мұхитта толқынның пайда болуының негізгі себептерін сипаттаңдар?

3. Мұхит толқыны құрылымының сызбасын сызыңдар және оны сипаттаңдар. 

4. Аласа толқынның ірі жел толқындарынан айырмашылығы неде?

5. Соқпа толқын қалай пайда болады? Неліктен жел күшейгенде соқпа толқын қауіпті?

6. Судың толысуы және кері қайту құбылысына анықтама беріңдер. Олардың туындау себептерін түсіндіріңдер.

7. Судың толысуы мен қайтуын қандай мақсатта қолдануға болады?

8. «Мұхит ағысы» түсінігіне анықтама беріңдер. Неліктен мұхит ағысы туындайды?

9. Дүниежүзілік мұхит суларының ортақ қозғалыс заңдылықтары қандай?

10. Тынық және Атлант мұхиттарының су қозғалысы ерекшеліктерін сипаттаңдар.

11. Мұхит ағысының маңызы қандай?

Өтінемін күте тұрыңыз