Дүниежүзілік мұхит суы біртекті ме?

Сабақтың мақсаты:

​​
дүниежүзілік мұхиттың құрамын және географиялық жағдайын анықтау.
Мақсатқа жету үшін мынаны білу қажет:
● Дүниежүзілік мұхит дегеніміз не?

● Дүниежүзілік мұхит қандай құрамдас бөліктерден тұрады?
​● Дүниежүзілік мұхит түбінің құрылымы қандай?
​● Дүниежүзі мұхиттары мен теңіздерді қандай жоспар бойынша сипаттауға болады.

Дүниежүзілік мұхит қандай бөліктерден тұрады?

106-сурет. Құрлық бөліктері

-1-

Жердің беткі қабатын ауданы 361млн. км2-ді құрайтын Дүниежүзілік мұхит суы алып жатыр. Дүниежүзілік мұхит – Жердің үздіксіз кеңістігін білдіретін гидросфераның негізгі бөлігі. Солтүстік жартышарда жер бетінің 61%-ы, Оңтүстік жартышарда – 81%-ы мұхиттың үлесіне тең. Дүниежүзілік мұхитта құрлық бөліктері – материктер, түбектер және топаралдар (архипелаг) орналасқан (106-сурет).

-2-

Материк – құрлықтың барлық жағын су қоршап жатқан ірі бөлігі.

Арал – құрлықтың барлық жағын су қоршап жатқан шағын бөлігі. Ғаламшардың барлық аралдарының аумақ көлемі 9,9 млн. км2-ді құрайды. Алайда бұл шамамен айтылған көрсеткіш, өйткені аралдардың жалпы саны өзгеріп отырады. Аралдардың кейбірі пайда болып, кейбірі жоғалып жатады. Жер бетіндегі ең ірі арал – Гренландия.

-3-

Аралдар дара немесе топтаса орналасады. Бір-бірінен онша алшақ емес орналасқан және суасты түбі ортақ аралдар тобы топаралдар деп аталады. Мәселен, Гавай аралдары, Жапон, Үлкен және Кіші Антиль аралдары.

Түбек – құрлықтың бір жағы материкке немесе аралға ұштасатын, ал қалған жақтарын су қоршап жатқан бөлігі. Дүниежүзінің ең ірі түбегі –Арабия түбегі. Оның жалпы алаңы 3 млн. км²-ге жуық.​

Жеке жұмыс

Ауызша жауап бер.

Дүниежүзілік физикалық картадан материктерді табыңдар және оларды алып жатқан ауданы бойынша атап шығыңдар.

Картамен жұмыс

1. Дүниежүзілік физикалық картаны пайдалана отырып:
​a) Гренландия аралдарын және Аустралия материгін табыңдар. Олардың алып жатқан ауданын салыстырыңдар. Қорытынды жасаңдар.
​ә) Ірі аралдарды мысалға келтіріңдер;
​б) Параграф мәтінінде берілген топаралдарды картадан табыңдар;
​в) Топаралдарды мысалға келтіріңдер.
​2. Неліктен кейбір аралдар пайда болып, кейбірі жоғалып жатады?

Теңіздер, шығанақтар, бұғаздар

107-сурет. Дүниежүзілік мұхит бөліктері

-1-

Материктер мен аралдар Дүниежүзілік мұхитты төрт бөлікке бөледі: Тынық, Атлант, Үнді және Солтүстік Мұзды мұхиттар. Мұхит – тұтас Дүниежүзілік мұхиттың түбінің бедерімен, су қозғалысының ерекшеліктерімен, суының қасиеттерімен, өсімдіктер және жануарлар әлемімен ерекшеленетін ауқымды бөлігі. Мұхиттарда теңіздер, шығанақтар мен бұғаздар бөліп көрсетіледі. (107-сурет).

Теңіз – мұхиттан суының қасиеттері, ағысы, тірі организмдері жағынан ерекшеленетін мұхиттың бір бөлігі. Теңіздер мұхиттан түбек, арал және суасты жоталары арқылы бөлініп тұрады. Теңіздер материктердің орналасуына қарай ішкі, шеткі және жерорталық теңіздер болып бөлінеді.

-2-

Ішкі теңіздер – материкке терең еніп жатқан теңіздер. Мәселен, Қара теңіз және Жерорта теңізі. Материктердің шетінде орналасқан теңіздер шеткі деп аталады. Шеткі теңіздердің ерекшелігі – олар бірден мұхитқа ұласып жатады. Мәселен, Беринг, Карск теңізі. Жерорталық теңіздер – материктерді немесе құрлықтың жартысын бөліп жататын теңіздер. Мысалы, Қызыл теңіз – Африка мен Азияны бөліп жатыр. 

Жер ғаламшарында 63 теңіз бар, алып жатқан жер көлемі жағынан ең үлкен теңіз – Солтүстік Америка жағалауларына жақын жердегі Атлант мұхитында орналасқан Саргассов теңізі. Саргассов теңізінің алаңы 6 миллионнан 8 миллион км2 -ге дейін, ал тереңдігі 6–8 километрге дейін жетеді.

-3-

Бұл теңізде жағалау жоқ, ол мұхит ағысымен шектелген. Жер көлемі жағынан екінші орында Филиппин теңізі тұр. Ол Тынық мұхитта орналасқан. Теңіздің ауданы – 5726 мың км². Филиппин теңізінің айқын шегарасы жоқ. Оның шетін тек суасты үстірттер (жоталар) мен аралдар арқылы анықтауға болады. Теңізді сипаттау үшін теңіздің географиялық орналасуын айқындайтын жоспар қолданылады.

-4-

Шығанақ – мұхиттың немесе теңіздің құрлыққа сұғына еніп жатқан бөлігі. Дүниежүзілік мұхиттың ірі шығанақтарына мыналар жатады: Аляска, Бенгал, Бискай, Үлкен Аустралия, Гвинея. Суының қасиеттеріне байланысты шығанақтар мұхиттан немесе теңізден ерекшеленеді. Кейбір шығанақтарды теңіз деп атауға болады, мысалы, 1,5–1,6 млн. км2-ді жерді алып жатқан, ені 1,5 мың километрге созылатын Мексика шығанағы.

-5-

Б­ұғаздар – екі жағы құрлықпен шектескен енсіз су айдыны. Бұғаздар ұзындығы, тереңдігі және ені бойынша ажыратылады. Жер бетіндегі ең ұзын бұғаз – Мозамбик бұғазы, оның ұзындығы – 1760 км, ал ең үлкен бұғаз – Дрейк бұғазы, ені – 950 км, тереңдігі – 5840 м.

Шығанақ
Теңіз

a) Ішкі теңіздерге мысал келтіріңдер. Бұл теңіздер мұхиттан қалайша бөлінген?

ә) Шеткі теңіздерге мысал келтіріңдер. Олар қандай мұхиттарға ұласады?


б) Жерорталық теңіздерге мысал келтіріңдер. Олар қандай материктерді немесе құрлықтың жартысын бөліп жатыр?

а) Параграф мәтінінде жазылған шығанақтарды табыңдар.


ә) Олар қандай мұхиттың немесе теңіздің бір бөлігі болып табылады? 

a. Гибралтар, Беринг бұғаздарын табыңдар;
ә. Олар қандай материктерді бөліп жатыр? 
б. Олар қандай мұхиттарды біріктіреді? 

Теңіздің географиялық орналасуын айқындау жоспары

​1. Теңіздің атауы (картадан көрсету).
​2. Теңіз қандай мұхитқа жатады?
​3. Теңіз материкке қатысты қалай орналасқан?
​4. Географиялық орналасуы: ​
​a) Теңіз мұхиттың қандай бөлігінде орналасқан?
​ә) Теңіз қандай параллельдер мен меридиандар арасында орналасқан?
​б) Қандай материктердің (аралдардың) жағалаулары теңіз суын шайып жатыр?
​в) Қандай бұғазбен, мұхитпен/теңізбен біріккен?

Дүниежүзілік мұхит түбінің құрылысы

Заманауи зерттеулердің нәтижесінде Дүниежүзілік мұхит түбінің құрылысы зерттеліп, су түбінде құрлықтағыдай суасты жазықтықтары мен таулар орналасқаны анықталды. Теңіздермен, мұхиттардың тереңдігін, бедерлердің пішінін анықтау үшін теңіз бен мұхит түбінің бедер картасы құрастырылды. Қазіргі кезде су түбі бедерлері келесі бөліктерге бөлінген: қайраң, материктік беткей және арна (108-сурет)

108-сурет. Дүниежүзілік мұхит түбінің құрылысы.

Қайраң немесе материктік барқын. Материктер мен мұхиттар арасындағы шегара су астымен өтеді. Материктік жер қабатының бір бөлігі мұхит суының астымен жалғасады. Сондықтан су түбінің бұл бөлігі материктік барқын немесе қайраң деген атауға ие болған. Материктік барқын – мұхит деңгейінен 200 метрге дейін төмен жоталы жазықтықтар. Қайраңның ені әртүрлі болады. Қайраң Дүниежүзілік мұхит ауданының 9%-ға жуығын құрайды. 

Материктің суасты шеті материктік беткеймен аяқталады.

Материктік беткей – бұл 2000–3000 метр тереңдікке дейін созылатын күрт құлама жар. Материктік беткей Дүниежүзілік мұхит ауданының 12%-ын алып жатыр. Беткейдің төменгі бөлігі ойлы-қырлы еңкіш жазықтықтан біртіндеп мұхит арнасына ойысады. Материктік беткейдің мұхит арнасына ұласатын жерінде мұхиттың шеті аралдар тізбегімен жиектелген терең сулы теңіздер орналасады. Мұндай аралдар су астындағы үстірттерден тұрады. Олардың шыңы су бетіне шығып жатады. Аралдарға терең сулы шұңғымалар жалғасады.

Терең сулы шұңғыма – күрт беткейлі ұзын және тар ойпаттар. Жер бетіндегі ең терең шұңғыма – Мариана шұңғымасы, оның тереңдігі – 11 022 м. Шұңғымадан кейін мұхит арнасы басталады. Мұхит арнасы – Дүниежүзілік мұхит түбінің 70%-ын алып жатқан орталық басым бөлігі. Оның тереңдігі 4000–6000 м-ге жетеді. Мұхит шұңғымасының құрылымы күрделі, онда ортаңғы мұхит жоталары орналасқан. Қазаншұңқыр – тереңдігі 4000-нан 7000-ға дейін жететін көлемді суасты жазықтықтар.

Жеке жұмыс

109-суретте «Бедер пішінінің арақатынасын» пайдалана отырып, мұхиттар бойынша қайраңның, мұхит арнасының және терең шұңғымалардың, мұхиттық ортаңғы жоталардың арақатынасын талдаңдар. Қорытынды шығарыңдар.

Мұхиттар картасын пайдалана отырып, қазаншұңқырлар мен мұхиттық ортаңғы жоталарды атаңдар.

Дүниежүзілік мұхит сипаттамасы

109-сурет. Дүниежүзілік мұхит түбі бедерінің пішін арақатынасы (%)

Құрлықтар Дүниежүзілік мұхитты ірі бөліктерге бөліп жатыр. Оларды сипаттау үшін келесі жоспарды пайдаланады.

Мұхит сипаттамасының жоспары:

​1. Географиялық орналасуы (географиялық координаттар, қандай материктердің жағалауын шайып жатыр) және аумақ көлемі, мұхиттың қашықтығы (батыстан шығысқа, солтүстіктен оңтүстікке, километрмен өлшегенде).
 2. Мұхит экваторға, тропиктерге, полярлық шеңберлерге және нөлдік меридианға қатысты қалай орналасқан?
​3. Орташа тереңдік (метрмен есептегенде) және ең терең жері (шұңғыманың тереңдігі мен атауы).
​4. Су табанының бедері (қайраң тереңдігі, қазаншұңқырлар, мұхиттық ортаңғы жоталар).
​5. Аралдар, теңіздер, шығанақтар, бұғаздардың болуы.

Мұхиттың төрт бөлігі

Тынық мұхит
Солтүстік Мұзды мұхит
Атлант мұхиты

Тынық мұхит жер бетінің төрттен үш бөлігін, Дүниежүзілік мұхиттың жарты бөлігін алып жатыр. Тынық мұхиттың ауданы – 178,7 млн км2, ал шамамен су көлемі – 710 млн км3-ді құрайды. Тынық мұхит солтүстіктен оңтүстікке қарай 15 800 км-ге, шығыстан батысқа қарай 19 500 км-ге созылып жатыр, орташа тереңдігі – 3984 м. Оның орта тұсымен экватор сызығы өтеді. Тынық мұхит бес материктің жағалауын шайып жатыр.
​Тынық мұхитта ең көп, яғни 25 теңіз орналасқан, ең үлкендері – Филиппин, Коралл, Тасман, Беринг теңіздері. Ең үлкен шығанақ – Аляска, ал ең үлкен аралдар – Жаңа Зеландия, Жаңа Гвинея. 

Мұхит арнасы ірі қазаншұңқырларды және суасты тауларын қамтиды. Тынық мұхит түбінің бедері әртүрлі пішінде болады. Тынық мұхит алаңының 11%-ын мұхиттық ортаңғы жоталар алып жатыр. Ал оның ең ірілері – Оңтүстік Тынықмұхиттық, Шығыс Тынықмұхиттық жоталар. Мұхит арнасының ортаңғы бөлігін көптеген қазаншұңқырлар алып жатыр, мысалы, Орталық, Солтүстік-Шығыс, Оңтүстік. Мұхитта терең шұңғыма ойпаттары аз емес және Тынық мұхиттың бұл жердегі бетке ұстар жері – дүниежүзіндегі ең терең нүктесі – Мариана шұңғымасы (11 022 м). Тынық мұхит аумағымен Тынықмұхиттық жанартау сақинасы өтеді, онда жер сілкінісі мен жанартау атқылау үдерісі белсенді жүреді.

Атлант мұхиты – көлемі жағынан Тынық мұхиттан кейін екінші орын алатын мұхит. Атлант мұхиты солтүстігінде Гренландия және Исландия аралдары арасында, шығысында Еуропа және Африканың, батысында Солтүстік және Оңтүстік Американың, оңтүстігінде Антарктидада орналасқан. Мұхит ауданы – 91,6 млн км², ал су көлемі 329,7 млн км³-ді құрайды. Мұхиттың орташа тереңдігі – 3736 м, ал ең терең жері – 8742 м (Пуэрто Рико шұңғымасы). Тынық мұхитпен салыстырғанда түбінің бедері күрделі емес. Мұхиттың орта тұсынан Атланттық ортаңғы жота кесіп өтеді. Оның ұзындығы 17 мың км-ден асады. Мұхиттың солтүстігінде ол су бетіне шығады. Бұл – Исландия аралы. Мұхит арнасы мұхиттық жазықтықтан тұрады.

Үнді мұхиты ауданы жағынан үшінші орынды иеленеді. Мұхиттың ауданы – 76,2 млн км2, ал су көлемі – шамамен 282,7 млн км3. Мұхиттың орташа тереңдігі – 3711 метр. Үнді мұхиты шығыс жартышарында орналасқан және нөлдік меридианмен қиылыспайды. Бірақ оның суы экватормен қиылысатындықтан, ол Солтүстік жартышарда да, Оңтүстік жартышарда да орналасқан. Үнді мұхитының басым бөлігі экватордан оңтүстікке қарай орналасқан. Мұхиттың түбін Үнділік ортаңғы жота екі бөлікке бөліп жатыр. Жотадан батысқа қарайғы аумақ онша терең емес, онда Мадагаскар, Сейшель аралдары бар.

Жотаның шығысына қарай мұхиттың түбі тереңдей түседі. Бұл жерде Үнді мұхитының ең терең нүктесі – Зонд шұңғымасы орналасқан, оның тереңдігі – 7729 метр. Мұхиттың түбінде қазаншұңқырлар және жоталар орналасқан. Жотадан батысқа қарайғы аумақ онша терең емес, онда Мадагаскар, Сейшель аралдары бар. Жотаның шығысына қарай мұхиттың түбі тереңдей түседі. Бұл жерде Үнді мұхитының ең терең нүктесі – Зонд шұңғымасы орналасқан, оның тереңдігі – 7729 метр. Мұхиттың түбінде қазаншұңқырлар және жоталар орналасқан.

Солтүстік Мұзды мұхит – мұхиттардың ішіндегі ең кішісі. Оның ауданы – 14,75 миллион км2, ал суының көлемі – 18,07 миллион км3. Мұхиттың географиялық орналасуының басты ерекшелігі – оның Арктика орталығында орналасуы. Бұл Жердің полярлық аймағы Солтүстік полюс айналасындағы бүкіл кеңістікті алып жатыр. Солтүстік Мұзды мұхит – бүкіл мұхиттардың ішінде ең кішісі. Оның орташа тереңдігі – 1225 метр. Мұхиттың ең терең нүктесі Гренландия теңізінде орналасқан және 5625 метрді құрайды. Мұхит теңіздерінің көпшілігі – шеткі теңіздер және тек бір ішкі Ақ теңіз, ал ірі шығанақ – Гудзон шығанағы. Аралдар саны бойынша Солтүстік Мұзды мұхит Тынық мұхиттан кейін екінші орынды иеленеді.

Мұхит аумағында ең ірі арал Гренландия аралы және көлемі бойынша екінші орынды алатын топарал – Канадалық Арктика топаралы орналасқан. Солтүстік Мұзды мұхит түбінің бедері өзгеше. Мұхиттың басым бөлігін материктік беткейлер алып жатыр. Беткейден кейін су табаны күрт төмендеп, 2000–2800 метр тереңдікке жетеді. Мұхиттың ортаңғы терең сулы бөлігінде бірнеше терең қазаншұңқыр бар (Нансен, Амундсен, Макаров). Олар Гаккель, Менделеев, Ломоносов суасты жоталарының көмегімен құрылған.


Картамен жұмыс

Физикалық карта бойынша анықтаңдар:
​a) Тынық мұхитының суы қандай материктердің жағалауларын шайып жатыр?
​ә) Қандай мұхитпен шектеседі?​


Картамен жұмыс

Физикалық карта бойынша анықтаңдар:
​a) Үнді мұхитының суы қандай материктердің жағалауын шайып жатыр?
​ә) Қандай мұхиттармен шектеседі?​


Картамен жұмыс

Дүниежүзілік физикалық карта немесе мұхиттар картасы бойынша ірі мұхиттық ортаңғы жоталарды, қазаншұңқырларды, аралдар мен теңіздерді, шығанақтар мен бұғаздарды анықтаңдар​


Картамен жұмыс

Физикалық карта бойынша анықтаңдар:
​a) Қай материктердің жағалауы Солтүстік Мұзды мұхит суларын шайып жатыр?
​ә) Қандай мұхиттармен шектеседі?​

Кейбір ғалымдар бесінші – Оңтүстік мұхитты атап өтеді. Алғаш рет бұл мұхит туралы 1650 жылы голланд географы Б. Варениус айтқан. ХХ ғасырдың бірінші ширегіне дейін «Оңтүстік мұхит» атауы карта мен атластарға орналастырылды. Көптеген елдерде оған Антарктида аумағы да кірді, өйткені мұзды материк мұхит аумағына жатқызылды және оның шегарасы ретінде Оңтүстік полярлық шеңбер қабылданды. 2000 жылдың көктемінде Халықаралық гидрографиялық ұйым солтүстікке қарай Антарктида жағалауынан 60° оңтүстік ендікке дейін су кеңістігін жеке мұхит – Оңтүстік деп жариялау туралы шешім қабылдады. Шешім Антарктиданы қоршап жатқан судың бірегейлігін көрсететін соңғы географиялық деректерге негізделген. Алайда ғалымдардың барлығы бірдей оны жеке бөлуге қарсы.

Ойыңды тұжырымда

 1. Дүниежүзілік мұхит аумағында қандай құрлық бөліктері орналасқан? 

2. Олардың айырмашылықтарын ата.

3. Дүниежүзілік мұхитқа сипаттама беріңдер. Дүниежүзілік мұхит қандай бөліктерден тұрады? 

​a. Аралдар тізімдемесін құрастырыңдар. Кестені толтыр.

​ә. Толтыру ережесін сақтай отырып, оларды дүниежүзілік кескін картаға түсіріңдер.

Ірі арал атау

Алып жатқан ауданы, км

1

2

3

4

5

Картамен жұмыс

-1-

1. Дүниежүзілік физикалық картаны немесе мұхиттар картасын пайдалана отырып:

​a. Теңіздерді орналасуына қарай бөліңдер: Жапон, Оңтүстік Қытай, Араб, Қара, Қызыл, Коралл, Саргассов, Беринг;

​ә. Олар қай мұхиттың бөлігі болып табылады?

-2-

2. Картадан екі түбек арасында орналасқан Тынық мұхитты табыңдар. Теңіз бен түбектерді атаңдар.

3. Карта бойынша Мариана шұңғымасы қай мұхитта орналасқанын және оның координаттарын анықтаңдар.

-3-

4. Дүниежүзілік физикалық картаны пайдалана отырып (немесе материктердің физикалық картасы) тапсырмаларды орындаңдар:

​a) Дүниежүзілік материктердің жағалауларын шайып жатқан ірі теңіздерді;

​ә) Дүниежүзілік материктердің ірі шығанақтарын анықтаңдар. б) Ла-Манш бұғазын табыңдар, ол құрлықтың қандай бөлігін бөліп жатыр, қандай бөлігін біріктіріп жатыр?

-4-

5. Дүниежүзілік физикалық картаны пайдалана отырып: a) Тынық мұхит түбінің бедерін 20˚ о.е. сипаттаңдар. ә) Тынық мұхиттың қандай бөліктері 20˚ о.е. бойынша орналасқан?

Жеке жұмыс

1. Теңіздің географиялық орналасуын анықтау жоспарын пайдалана отырып, Қара теңіз, Жапон теңізі, Қызыл теңізге сипаттама беріңдер.

2. Географиялық анықтамалықтар, энциклопедиялар қолдана отырып, Тынық, Атлант, Үнді, Солтүстік Мұзды мұхиттарының атауларының шығу тегін зерттеңдер.

3. Мұхиттың сипаттама жоспарын пайдалана отырып, өзің қалаған мұхиттардың біріне сипаттама беріңдер.

4. Параграф мәтінін және орындалған тапсырмаларды оқып шығып, «Дүниежүзілік мұхит және оның бөліктері» тақырыбы бойынша тізімдеме құрастырыңдар.

5. Оңтүстік мұхит деп жеке бөлумен қаншалықты келісетін/ келіспейтініңді үш дәйекпен раста.

Өтінемін күте тұрыңыз