Географиялық деректер базасы. Географиялық мәліметті қалай топтастыруға болады?

Жаңамен танысу
Сен географиялық мәліметті топтастырасың және кестеде бейнелеп көрсетесің. 

Географиялық нысандарды қалай топтастыру керек?

Қандай да бір тақырыпты оқып-үйрену немесе зерттеу жүргізу кезінде географиялық нысандар, құбылыстар немесе үдерістер туралы көп мәлімет жинақталады. Сондықтан оларды топқа бөлу қажеттігі туындайды.

Есіңде сақта!

Топтастыру деп ұқсас немесе бір-біріне тәуелді географиялық нысандарды немесе олардың қасиеттерін топтарға біріктіруді айтады. Ұқсастық белгілі бір аумақта немесе қандай да бір геоөрісте орналасуынан, ортақ қасиеттердің, сандық сипаттардың болуынан көрінеді.

Топтастыру әдісі көптеген мәліметтерді жалпылауға, оларды ретке келтіріп ұсынуға мүмкіндік береді. Топтастыру нәтижесінде әртүрлі топтардың көрсеткіштерін салыстыруға, олардың арасындағы айырмашылық себептерін талдауға, белгілер арасындағы байланысты зерделеуге болады. Егер бір өзеннің сипаттауының орнына сендерге екі өзен бойынша мәліметтерді түсінікті және бір түрде ғана көрсету керек болса, онда мәліметтерді міндетті түрде топтастыру қажет. Топтастыру кезінде бір ережені сақтау керек. Кез келген нысан, қасиет екі немесе одан көп топтарға қатар жатпауы тиіс. Бұл үшін топтастыру жүргізілетін қасиет немесе белгіні аса мұқият анықтау қажет.

Топтастыру әдісімен жұмыс

43-сурет. Қазақстанның тамаша табиғаты
44- сурет. Қазақстанның тамаша табиғаты


Топтық жұмыс​

43-cуреттегі мәтінде келтірілген мәліметтерді топтастырыңдар.

1.Нысандардың түрлі топтарын анықтауда қандай белгілерді негізге алдыңдар?

2.Өз топтарыңды сыныптастарың анықтаған топтармен салыстырыңдар. Не сәйкес келді және сәйкессіздік неліктен болуы мүмкін?


Топтық жұмыс

43-суреттегі мәтінді қарастырыңдар. Оны 44-суреттегі мәтінмен салыстырыңдар.

Бір құжатта екі өзен бойынша мәліметтерді топтастырыңдар. Балқаш өзенінің нысандарын топтастыруды негізге алсаңдар болады.​


Топтық жұмыс​

1. Екі мәтіндегі мәліметтерді салыстырғанда, қандай қиындықтарға кезіктіңдер?
​​2. Бір мәтінде екінші мәтінде болмаған мәліметтер тобы болды ма?
​​3. Мұндай мәліметтер тобымен не істеу керек? Қандай шешім барынша қолайлы болмақ? Өзендер туралы мәліметті басқа дереккөздердегі ақпараттың көмегімен толықтыру ма? Оларды ескерусіз қалдыру және жалпы құжатта қамтымау ма?

Мәліметті кесте түрінде қалай беру керек?

Көп мәліметпен жұмыс істейтін мамандар өз топтастыруын кестемен ұсынады. Кесте – белгілі тәртіппен тік және көлденең бағандарда орналасқан мағлұматтар, сандық мәліметтер тізбесі. Тік бағандар қатар, ал көлденең бағандар жол деп аталады.

Есіңде сақта!

Кесте құрастыру кезінде жалпы ережелерді сақтау қажет:
​– кестені шолу оңай болуы керек;
​– атауы қысқа және мазмұнға сай болуы тиіс;
​ – мәлімет толтырылатын жолдардың нөмірленуі;
– сандарды дөңгелектеу ережесін сақтау;
​– баған атаулары жекеше түрде, атау септікте және бас әріппен жазылуы тиіс;
​– тақырыбы нақты және қарапайым болуы тиіс;
​– кестелер бірнешеу болса, араб цифрларымен нөмірленеді;
​– кестенің оң жақ жоғарғы бұрышына
​«... кесте» деп жазады, оның алдына «№» белгісі қойылмайды, тек реттік саны көрсетіледі. Одан кейін нүкте қойылмайды;
​– кесте атауы парақтың ортасында бас әріппен жазылады, соңына нүкте қойылмайды.

Көл

Теңіз деңгейінен биікті

Ауданы, км2

Максималды тереңдігі, м

1

Арал теңізі

2

Балқаш

3

Алакөл

Қазақстанның ірі көлдерінің сипаттамасы

Географиялық деректер қоры

Кестені қолдан және компьютерде құрастыруға болады. Барлық операциялық жүйелерде кесте құру функциясы болады. Кестедегі мәлімет шолуға ыңғайлы болатындықтан, онда географтар географиялық нысандар, құбылыстар мен үдерістер туралы електен өткен, сапалы мәліметтерді сақтайды. Ақпарат жинақтау, оны өңдеу, сақтау және беру компьютердің көмегімен орындалады. Содан соң мұндай мәліметті әртүрлі мақсатта қолдануға, мысалы, олар бойынша карта құрастыруға болады. Барлық жинақталған, өңделген және компьютердің көмегімен сақталған географиялық нысандар, құбылыстар мен үдерістер туралы өзара байланысты мәліметтер географиялы деректер оры деп аталады.Оқу жылы барысында сендер географиялық нысандар, құбылыстар мен үдерістерді топтастыру дағдыларын жетілдіріп, географиялық мәліметтерді кесте түрінде ұсынатын боласыңдар.

Жеке жұмыс

1. Картограф өзеннің теңіз деңгейінен биіктігін білетін болса, биіктік бағанына сәйкес өзен жағалауын қандай түспен көрсетуі мүмкін?
​2. Картограф өзеннің максималды тереңдігін білетін болса, өзенді тереңдік бағанына сәйкес қандай түспен белгілеуі мүмкін?
​3. Картада көрсету үшін өзен ауданы маңызды көрсеткіш бола ала ма?
​4. 7-кестеде сипатталған өзендерді картаға түсіру үшін картографта қандай мәліметтер жоқ?
​5. 7-кестедегі өзендер сипаттамасын картада барынша дәл және толық бейнелеу үшін қандай толықтырулар енгізуге болады?

Ойыңды тұжырымда

1. § 2–3 материалдары бойынша география ғылымының дамуына үлес қосқан ғалымдар мен саяхатшылар туралы мәліметтерді топтастырыңдар. Қандай көрсеткіштерді негізге алдыңдар?

2. § 5 тапсырмалары бойынша тәжірибе жүргізу нәтижесінде алынған мәліметтерді қандай топтарға бөлуге болады?

​3. Оқулықтағы 1–6-кестелерде географиялық нысандар, құбылыстар мен үдерістер туралы қандай мәліметтер топтастырылған?

​4. § 6 тапсырмасы бойынша дала зерттеуін жүргізу кезінде алынған мәліметтерді кесте түрінде ұсыныңдар.

​5. Кесте құрастыру және ресімдеу ережелерін сақтай отырып, 1–10-параграфтардың мазмұнын бір кестеде топтастырыңдар.

6. Неліктен географиялық нысандар, құбылыстар мен үдерістер туралы мәліметтерді кесте түрінде сақтау маңызды?

Өтінемін күте тұрыңыз