Далалық зерттеулерді қалай жүргізу керек?

Жаңамен танысу

​Сен далада жүргізілетін географиялық зерттеу әдістерімен, оны қолданумен, зерттеу барысында жиналған мәліметтерді тіркеумен, жинаумен, өңдеумен танысасың.

Зерттеулер қандай болады?

19-сурет. (1)
2
3
4
5

1. Суреттердегі фотолардың мазмұны бойынша адамдар қайсысында далалық зерттеумен және қайсысында камералдық зерттеумен айналысып жатқанын анықтаңдар? Неге олай деп шештіңдер?

2. Фотосуретте зерттеу әдісінің қайсысы басты болып табылады? 

3. Фотосуреттердің қайсысында зерттеушілер өлшеумен айналысып отыр?  Жауаптарыңды негіздеңдер?

4. Фотосуреттердің қайсысында адамдар бақылаумен айналысуда? 

5. 3-фотосуретте адамдар немен айналысып отыр және олар не құрастырып отыр? 

6. 4-фотосуреттегі адамдар немен шұғылдануда? 

7. 3 және 4-фотосуреттердегі мамандар өз зерттеулерін 1 және 2-фотосуреттердегі адамдар алатын мәліметтерсіз өткізе ала ма? 

-1-

Зерттеу – адамның мынадай қызмет түрі:
●географиялық нысан қасиеттерін, құрамын, құрылымын анықтау, даму заңдылықтарын анықтау;
​●проблемалар мен жағдайларды танып білу; олардың шығу тегі мен орнын анықтау, сондай-ақ оларды шешу жолдарын іздеу;
​● жаңа білім-білікті пайдалану мүмкіндігін табу.
​Географияда зерттеу әдістерінің көпшілігі далалық және камералдық деп екіге бөлінеді. Камералдық зерттеулер зертханалық зерттеулерді де қамтиды.

-2-

Барлық далалық зерттеулері қоршаған ортада, ал камералдық зерттеулер жабық тұрғын жайларда өткізіледі. Бірде-бір географиялық зерттеу жалғыз әдістен ғана тұрмайды. Ол бірнеше кезеңді қамтиды. Кезеңдердің әрқайсысында әртүрлі әдіс негізгі болады.

Далалық зерттеулер дегеніміз не?

-1-

Географияны сынып пен кабинетте отырып қана зерттеу мүмкін емес. Камералдық зерттеулер үшін бастапқыда географиялық нысанға қатысты көп мәлімет жинау қажет. Өз көзіңмен көрген нәрсе – ең құнды географиялық мәлімет. Нысанды сипаттау, оның географиялық орналасуын анықтау, оның қасиеттерін өлшеу және бағалау қажет, ол туралы барлық маңызды мәліметтерді арнайы журналдарға жинақтау қажет. Көп жағдайда оны фотоға және бейнетаспаға түсіру қажет болады. Бұл жұмыстардың барлығы далалық зерттеулер деп аталады. Географиялық далалық зерттеулер – бұл ғимараттан тыс жерде, қоршаған ортада өткізілетін зерттеулер. Нысандардың далалық зерттеулері – қандай да бір аумақ жағдайларындағы негізгі жұмыс түрі.

-2-

Тіпті сипаттамалар мен нысан картасын толық зерттеудің өзі де оны тікелей зерттеумен алмастыра алмайды. Сондықтан да әрбір зерттеуші-географ бақылау жүргізуді, далалық зерттеулер кезінде алынған мәліметтерді талдап, жалпылауды үйренуі қажет. Далалық зерттеулер арнайы әзірленген бағдарлама бойынша жүргізіледі және аумақты түгел тексеру, бағыттық бақылау мен әдеттегі (негізгі) аумақтарды зерттеуді қамтиды. «Негізгі» зерттеулер табиғат нысандарының географиялық ерекшеліктерін, белгілі аумақтағы адамдардың тіршілігін, олардың шығармашылық қызметін барынша терең талдауға мүмкіндік береді.

Далалық зерттеулерді қалай жүргізу керек?

Кез келген аумақтың және географиялық нысанның, құбылыстардың далалық зерттеуі белгілі бір мақсатта жүргізіледі.
​Ғылыми зерттеудің мақсаты – көптеген географиялық сұрақтарға жауап іздеу.

1. Аумақтың қай бөліктері тазартуды және ландшафтылық дизайнды қажет етеді? 

2. Қандай табиғи түрткіжайттар әртүрлі жыл мезгілдерінде тұрғылықты халықтың денсаулығына әсер етуі мүмкін? Бұл географиялық зерттеулердің қайсысы далалық зерттеуді қажет етеді?

Мынадай зерттеу сұрақтарын қоюға болады:

1. Біздің елді мекенді қоршап жатқан аумақтың қандай ерекшеліктері су туризмінің дамуына жарамды бола алады?

2. Аумақтың қай бөліктерін тазартуды және ландшафтылық дизайнды қажет етеді?

3. Қандай табиғи түрткіжайттар әртүрлі жыл мезгілдерінде тұрғылықты халықтың денсаулығына әсер етуі мүмкін?

Бұл сұрақтарға жауап тапқаннан кейін, зерттеушілер «Қалай? Неге? Қайда?» деген сұрақтарға жауап іздейді. Мысалы: туризмнің жаңа түрлерінің пайда болуына аумақтың ерекшелігі қалай әсер етеді? Неліктен өзен немесе көлдің дәл осы аумағында жағажай жасауға болады? Туризмнің бірден бірнеше түрін дамытуға болатын аумақтар қайда орналасқан?

1. Жоғарыда сипатталған үш жағдайдың әрқайсысы үшін аумақтың қандай қасиеттерін өлшеу немесе бағалау қажет? 
2. Бұл зерттеулер үшін сендерге қандай өлшеу құралдары мен мәліметтерді тіркеу қажет? 

Далалық зерттеулерді жүргізуге арналған құралдар

Көптеген географ-мамандар далалық зерттеуді жүргізу үшін  5-кестеде көрсетілген географиялық нысандардың қасиеттерін өлшеу мен бағалауға арналған құралдарды пайдаланады.

Құралдардың бір бөлігі мен олардың не үшін қолданылатыны сендерге мәлім. Бейтаныс құрал-жабдықтармен осы «География» пәнінен жыл бойы оқып танысасыңдар. Кейбір құралдармен география тақырыптарын зерттеу кезінде осы оқу жылында жұмыс істейтін боласыңдар.

Неліктен далалық зерттеуге кіріспес бұрын, олардың мақсатын айқындап алу маңызды?

Оның жабдықпен қандай байланысы бар?

5-кесте

Далалық зерттеулерді жүргізуге арналған құралдар

Географиялық нысандар

Өлшеу немесе бағалау, тіркеу құралдары

Кеңістікте бағдарлау, картографиялық жұмыстар

Жоспар, карта, жердің аэроғарыштық түсірілімдері; көз мөлшермен түсіруге арналған тұсбағдары бар планшет; электрондық навигатор; курвиметр.

Бедер, тау жыныстары мен минералдар, топырақ

Атмосфералық қысымды анықтауға арналған барометр-анероид; тау жынысы қабаттарындағы элементтерді, беткі қабаттың көлбеу бұрышын анықтауға арналған тау тұсбағдары; беткі қабаттың көлбеу бұрышын анықтауға арналған эклиметр немесе әмбебап бұрышөлшеуіш; геологиялық балта; саперлік күрек; тау жыныстары мен топырақ салатын қалташалар.

Су нысандары

Өзен-көлдердің, тоғанның, құдықтың тереңдігін өлшеуге арналған лотлинь (бір ұшына жүк ілінген жіп); эхолот

Далалық зерттеулерді жүргізуге арналған құралдар

Географиялық нысандар

Өлшеу немесе бағалау, тіркеу құралдары

Атмосфера, табиғат жағдайлары

Салыстырмалы биіктікті анықтауға арналған барометр-анероид; психрометр; анемометр; ауа, топырақ және су температурасын өлшеуге арналған термометрлер; флюгер; жаңбырөлшеуіш; қарөлшеуіш төрткілдеш (білеу тақтайша).

Өсімдіктер мен жануарлар әлемі

Гербарийлік папка және тор.

Табиғат компоненттерінің кең ауқымы

Мәлімет түртіп алуға арналған қойындәптері; ұзындықөлшеуіш (рулетка); бүктемелі метрлік немесе сантиметрлік таспа; визир сызғыш; үлкейткіш шыны (лупа); орама қағаз; үлгілердің заттаңбасына арналған қалың ақ қағаз; ен анықтайтын жіп, лазерлі сызғыш, секунд тілі бар сағат, фотоаппарат; минералдар, тау жыныстары, өсімдіктер мен жәндіктерді анықтағыштар.

Эхолот 

Далалық зерттеу тәсілдері

-1-

20-сурет. Белгілі бір аудан телімі

Бұл телімдерді зерттей отырып, осы бүкіл аумақ бірдей қасиеттерге ие екенін болжауға болады. Осы болжамды растау үшін «кілттер» әртүрлі телімдерде орналасуы тиіс.

-2-

Бүкіл телім дұрыс геометриялық пішіндерге бөлінеді және жеке әрбір пішіннің ауданы айқындалады. Барлық пішіндердің аудан жиынтығы телімнің жалпы ауданын береді. Әдетте, бұл телімдердің ауданы 2 х 2 м, 5 х 5 м, 10 х 10 м, 20 х 20 м болады. Оларды қандай да бір айырма белгімен қоршайды, мәселен, қазық қағып, оған ашық түсті таспалар немесе жіп байлайды (20-сурет). Далалық зерттеулердің тәсілінен тыс, әрбір бақылау стансысы немесе телімнің өз реттік нөмірі болуы тиіс. Далалық зерттеуді жүргізген кезде олардың мақсатын айқындап, өлшеу құралдары мен зерттеу тәсілдері – бағдарлық, тұрақты немесе «кілт» тәсілін таңдау керек.

Далалық зерттеуге кіріспес бұрын оның мақсатын айқындап, өлшеу құралдарын таңдап алу қажет екенін анықтап алдық. Келесі қадам – далалық зерттеудің тәсілін таңдау.

Далалық зерттеу тәсілі

Бағдарлық

Тұрақты

"Кілт"

Аумақты алдын ала белгіленген бағыт бойынша зерттеуді білдіреді. Оның негізгі тәсілдері: бақылау, жағдайды бағалау, өлшеу, сипаттау, сызбалар, карталар мен зерттелетін нысандар тізімін құрастыру. Бағыттар аумақ бөліктерін әртүрлі сипаттамаларымен бірге қамтитындай жасалады. Бағытты анықтау үшін, бұрын жарық көрген карталар мен ол жердің жоспарлары пайдаланылады.

Бұл бірнеше мәрте сипаттауды, бақыланатын нысандардағы болатын өзгерістерді өлшеуді талап ететін бір табиғи нысанды ұзақ (маусымдық, жыл бойы немесе көп жыл бойы) бақылау әдістері.

Біртекті, бірақ көлемі үлкен аумақты зерттеу қажет болғанда (мәселен, біртекті топырақ немесе өсімдік қабаты), ондағы белгілі бір аудан телімі немесе «кілті» таңдап алынады.

Далалық зерттеуді жүргізу жоспары

-1-

Жоспарсыз адамзат қызметінің ешбір түрі тиімді болмақ емес. Далалық зерттеулердің жоспарында, әдетте уақыты, орны, қызмет түрі, нәтиже мен жауапты адам көрсетіледі. Жоспарды өлшеу құралдарының тізімімен толықтыруға болады. Жоспар үзіндісі 6-кестеде келтірілген.

6-кесте

Далалық зерттеулерді жүргізу жоспары

-2-

Келесі кезең – жер теліміне келу, нысандар мен құбылыстардың қасиеттерін өлшеу, бағалау. Кез келген бақылау нәтижелері құжатқа тіркелуі керек. яғни қойындәптеріне белгілі ретпен жазылуы тиіс. Қойындәптердің мұқабасы мен алғашқы бетінде бақылаушының аты-жөні мен байланыс мәліметтері көрсетіледі. Қойындәптер жоғалған жағдайда, берілген байланыс мәліметтері бойынша қайтарып беру жөнінде өтініш жазуға болады. Барлық жазбалар, сызбалар су тиген жағдайда бояуы жайылып кетпес үшін, жай қарындашпен жазылғаны жөн. Қойындәптеріне мәліметтер түртіп алынады, оларды сызба, профиль, сұлба және т.б. құрастыру үшін пайдаланады (21-сурет).

-3-

Жекелеген стансы, сызба, профиль, сұлбаларды сипаттау – далалық бақылаудың іс жүзіндегі материалы. Сондықтан далалық зерттеулерді бастамас бұрын, оларды құрастыруды үйрену қажет. Қандай зерттеу әдісі (бағдарлық немесе алаңдық) таңдалатынына қарамастан, әрбір бақылау (стансысында) қойындәптеріне оның реттік нөмірі жазылып, асты сызылады. Содан кейін ол стансының орналасуы (мекенжайы) мүмкіндігінше нақты айқындалады. Ол қойындәптеріне жазылып, осындағы реттік нөмірімен картаға (планға) нүктемен, шеңбермен белгіленеді.

-4-

Далалық жұмысты орындау үшін бір сыныптың оқушылары үштөрт адамнан бригадаларға бөлінеді. Оларды бригадирлер басқарады, жұмысқа жалпы басшылық жасайды. Өздігінен бағдарлар жүргізген кезде қауіпсіздік техникасына жауап береді. Бригада қажетті қондырғымен және далалық жұмыстарды жүргізуге арналған құрал-саймандармен жабдықталады. Әрбір оқушы зерттеу бағдарламасына сәйкес мәлімет жинақтау және өңдеу бойынша барлық жұмыс түрлерін атқарады. Далалық жұмыстың басталуы мен аяқталуы бағдарға шығуға қатысты арнайы журналда тіркеледі. Белгіленген жоспарлар, әдетте ауа райы жағдайына қарай өзгертіледі.

21-сурет. Қойындәптерден үзінді

Географиялық далалық зерттеу

-1-

Географиялық далалық зерттеу, әдетте бүкіл аумақты шарлап, оның ерекшеліктерімен алдын ала танысудан басталады. Содан кейін табиғат компоненттері мен олардың арасындағы осы ерекшеліктерді айқындайтын өзара байланыстарды жан-жақты жоспарлы зерттеуге ұласады. Табиғат компоненттері бір мезетте және кешенді түрде зерттеледі. Олардың барлығы – тұтас жүйе. Олар өзара тығыз байланыста болады және өзара ықпалдастық болады. Жердегі табиғат компоненттері үнемі барлық жерде бірдей айқын көріне бермейді. Сондықтан зерттеу жергілікті жердің айқын байқалатын элементінен басталуы тиіс.

-2-

Бұл тау жыныстарының мүжілуі, табиғи өсімдіктер бөлігі, су нысаны және т.б. болуы мүмкін. Бірақ ол жерде мүлде көрінбейтін немесе аз байқалатын табиғат компоненттерінің де сипатын анықтау қажет. Байқалмайтын элементтерді қосалқы белгілер бойынша анықтайды.

Түсініксіз табиғи нысандар мен құбылыстарына қатысты сұрақтарды қойындәптеріне жазып, бақылау нысаны немесе құбылыстың орны мен уақытын нақты көрсетіп, оларды толық сипаттап, сызбасын салып, суретке түсіру қажет. Тау жыныстары, су және топырақтың үлгілерін міндетті түрде алып, гербарий жинау керек (22-сурет). 

-3-

Далалық зерттеулерді жүргізу үшін, олардың мақсатын айқындап, өлшеу құралдары мен зерттеу тәсілдері – бағдарлық, тұрақты немесе «кілт» тәсілін таңдау керек. Зерттеу жоспарын құрастыру, өлшеу және бағалау, қойындәптеріне бақылау нәтижелері мен туындаған сұрақтарды тіркеу, сызбалар, профильдер жасау, фотоға және бейнетаспаға түсіру қажет болады.

22-сурет. Су үлгілерін алу

Далалық зерттеулер кезінде жинақтаған мәліметтерді қалай пайдалану керек?

-1-

Зерттеудің камералдық өңдеу кезеңі зертханалық және графикалық жұмысты, деректер қорын құруды және оларды статистикалық өңдеуді, есеп мәтінін жазуды қамтиды. Зертханада жиналған үлгілердің қасиеттері зерттеледі. Арнайы анықтағыштардың көмегімен тау жыныстары мен минералдардың, жиналған өсімдіктер мен жәндіктердің атаулары айқындалады. Бұл деректерді өңдеу осы бөліктегі компоненттер арасындағы байланыс туралы қосымша мәлімет береді.

-2-

Далалық зерттеулердің нәтижесі бойынша тік тілік, профиль, зерттелетін аумақтың ерекшеліктерін жақсы көрсететін жоспары мен карталық сызбасы құрастырылады. Графикалық жұмыстар жалпылама сызбаларды, түрлі кескіндерді және т.б. қамтиды. Есеп жазу кезінде әдебиет қорының материалы кеңінен қолданылады. Ауданның климаты мен гидрологиясын сипаттау кезінде жылнамалардан алынған метео және гидрологиялық мәліметтерге статистикалық өңдеу жүргізіледі. Камералдық жұмыс бағдарлық зерттеуден кейін жүргізіледі және шолу мен тақырыптық бағыттардан кейін, арнайы берілген күндері өткізіледі; 1–3 күн.

-3-

Далалық зерттеулердің нәтижесі – барлық оқушылар орындаған және тақырыптық, картографиялық материалды, түрлі сызба, кескін, кесте, сурет пен фотосуреттерді қамтитын есеп. Графикалық материалды қалай құрастыруға болатыны туралы § 7 параграфта айтылады. Әрбір оқушы өз қызығушылығына қарай есептің бір немесе екі тарауын жазады, графика түрлерінің бірін – карта немесе профиль құрастыруды міндетті түрде орындайды.

Есеп құрылымы

негізгі беті

кіріспе (практика өткізетін аудан мен мерзімі, бригада құрамы және т.б.)

зерттеу әдістемесі

зерттеу ауданының кешенді географиялық сипаттамасы

қорытынды

пайдаланылған әдебиет тізімі

қосымшалар

1-сарамандық жұмыс

1. «Қайсы аумақтың бөліктері тазартуды және ландшафтылық дизайнды қажет етеді?» тақырыбында мектеп аумағында далалық зерттеу жүргізіңдер.

2. Мектеп аумағының қандай қасиеттерін өлшеуге және бағалауға болатынын анықтаңдар.

3. Сендерге қандай өлшеу құралдары қажет болады?

​4. Аумақ жоспарын құрастырыңдар, оны телімдерге бөліңдер және далалық зерттеу алдында оны белгілеп алыңдар.

5. Далалық зерттеулердің жоспарын құрастырыңдар.

​6. Қойындәптер жазбасын ойластырыңдар.

​7. Төрт адамнан топтарға бөлініп, зерттейтін телімді таңдаңдар. Топ жетекшісін сайлаңдар.

​8. Зерттеуге кірісіңдер. Барлық нәтижені қойындәптерге тіркеңдер. Нысан қасиеттерімен қатар зерттеу кезеңдерін де суретке түсіріп, бейнетаспаға жазыңдар.

​9. Қажет болған жағдайда, кейінгі зертханалық зерттеу жұмысы ​үшін топырақ, тау жыныстары, өсімдіктердің үлгілерін алыңдар.

​10. Деректерге ғылыми өңдеу жүргізіңдер. Мәліметтерді топтастырыңдар.

​11. Алынған және жалпыланған нәтижелерді бәріне түсінікті түрде қалай ұсынуға болатынын ойластырыңдар. Сендердің әрекеттеріңде қайсысы көбірек сәйкес келеді? Өлшеу ме әлде бағалау ма? Зерттеу сұрағына жауап іздеу үшін бағалау бағандарын жасаңдар.

​12. Далалық зерттеулер нәтижесінде қандай нәтижелер алдыңдар? «Неге?» және «Қалай?» сұрақтарына қосымша жауап бере отырып, «Аумақтың қай телімдері тазартуды және ландшафтылық дизайнды қажет етеді?» деген сұраққа жауап беріңдер. «Қашан?» деген жаңа зерттеу сұрағын қосуға болады.

13. Далалық зерттеулердің өңделген нәтижелері мен қорытындыларды оған қатыспаған адамдарға ұсыныңдар (мәселен, мектеп үйірмесінде немесе басқа сыныптың балаларын шақырып). Бұл нәтижелеріңнің түсініктілігін тексеру үшін қажет. Екінші жағынан, бір нәрсенің шешіміне қатысты әр адамның пікірі әртүрлі болуы мүмкін. Бұл кезеңде өз идеяларыңды дәлелдермен растасаңдар немесе өзге пікірді назарға алсаңдар болады.

Ойыңды тұжырымда

1. § 2–3 параграфта сипатталған танымал ғалымдар мен зерттеушілер далалық зерттеудің әдістерін қолданғанын және оларға ғылыми өңдеу жүргізгенін қандай дәйектер дәлелдейді?
2. Олардың қойындәптерін қолданғанын растайтын тарихи деректер бар ма? 
3. Олар далалық зерттеулердің қандай тәсілін пайдаланды? 

  • бағдарлық әдісі
  • тұрақты әдісі
  • «кілт» әдісі

4. Олар қандай өлшеу құралын пайдаланды?  
5. Олар далалық зерттеу әдістерін пайдаланбастан, жазбалар жасап, карта құрастыра ала ма? 
Жалпы қорытынды жасаңыз. Бұл сұрақтардың жауабын кесте немесе кез келген түрде ұсынуға болады, сонда сізді кім тыңдайтыны бірден түсінікті болады.

Өтінемін күте тұрыңыз