Организмдер тіршілікке қажетті заттар мен энергияны қалай алады?

Сабақтың мақсаты:

  • организмдердiң қоректену типiн ажырата бiлудi;
  • қоректенудiң тендестiрiлген рационын құруды уйренесiң.

Мақсатка қол жеткiзу ушiн:

  • тiрi организмдер қалай қоректенетiнiн;
  • тиiмді тамақтану деген не екенiн бiлу қажет  

Өсімдіктің қоректенуі

Қоректену – тағам арқылы организмнің энергия мен заттар алу үдерісі.

      Ерте замандарда  адамдар басымен төмен қарап тұрған өсімдікті жануар деп санаған. Олар оның тамырында асқазаны мен аузы бар және олар жерден қорегін алады, адамдар тәрізді қоректі жұтады және сіңіреді деп ойлаған.
      Ежелгі кітап бетінде өсімдік тамырының орнына кішкентай адамның суретін және сол адамның басынан жасыл өскін өсіп шығып тұрған сурет салынған. Ол кезде өсімдіктің ауамен қоректенетіні туралы әлі белгісіз болатын. Бірақ ғалымдар осы жасыл организмдердің тіршілігі туралы көбірек біле бастады. Өсімдіктер адамдар мен жануарлар тәрізді қоректенбейтіні белгілі болды.

     Өсімдік тамырлары топырақтан су мен минералды тұздарды сіңіреді де, осылайша топырақтан қоректенуді жүзеге асырады. Өсімдіктің ауадан қоректенуі фотосинтез деп аталады.

     Барлық тірі организм қоректенеді, ол түсінікті нәрсе: қоректің құрамында жаңа жасушалардың түзілуіне және организмде орын алатын үдерісті энергиямен қамтамасыз ету үшін қажетті химиялық заттар бар. Бірақ организмдердің қоректенуі әр алуан болады.

  • Сызбаны мәтіндегі ақпаратпен толықтыр.

Өсімдік қоректенуі

Фотосинтез ұғымының анықтамасын есіңе түсір.

Сызбаны пайдаланып, фотосинтез үдерісіне анықтама бер. Жұмысыңды жұпта және топта талқыла.
Фотосинтез

     Өсімдіктер күн сәулесінің энергиясын тұтынады және соның көмегімен өзінің таңғажайып жұмысын жүзеге асырады – бейорганикалық заттардан органикалық заттар түзеді. Қоректенудің мұндай түрі автотрофты деп аталады да, мұндай қоректену түрінің өкілдері автотрофтар делінеді.

Автотрофтар (автотрофты организмдер) – бейорганикалық заттар – көмірқышқыл газы, су, минералды тұздардан органикалық заттар түзуге бейім организмдер.

Қоректенудің гетеротрофты түрі 

     Тірі организмнің көпшілігіне қоректенудің гетеротрофты түрі тән.

Гетеротрофтар (гетеротрофты организмдер) – басқа организмдердің дайын органикалық заттарымен немесе олардың қалдықтарымен қоректенетін организмдер.

     Жануарлардың ішінде ең көп тамақтанатыны – ергежейлі жертесер. Бұл кеміргіштің ұзындығы шамамен 4 сантиметрдей, ал салмағы – 2,5 грамм. Оның рекорды: бір күнде жеген тамағының көлемі оның дене массасынан үш есе көп. Ол басқа ұсақ жануарлар тәрізді жылуды өте тез шығындайды. Сондықтан оның организмі үнемі қоректенуді қажет етеді. Ғалымдардың анықтауы бойынша жертесер күніне 121 рет тамақтанады екен. Осы уақытта ол шамамен 10 грамдай құмырсқа қуыршақтарын жейді. Егер жертесер тамақтану уақытын бір рет болсын өткізіп алса, ол өліп қалады.
Мәтінді оқы. «Қоректену түрлері» кластерін құр. Жұмысыңды жұпта және топта талқыла.

  Кейбір организм өсімдіктермен   қоректенеді – оларды өсімдікқоректілер дейді. Енді бірі – жануарлармен қоректенеді. Оларды жыртқыштар деп атайды. Сапрофиттер өсімдік пен жануардың ыдыраған қалдығының органикалық заттарымен қоректенеді. Олар көбіне бактериялар арасында (сүт-қышқылды бактериялар, шірітетін бактериялар), саңы-рауқұлақтың арасында (зеңнен (плесень) бастап, адам тағам ретінде пайдаланатын саңырауқұлаққа дейін) кездеседі. Жануарлар әлемінде сапрофиттерге кейбір жәндіктер (сасық қоңыз), жауынқұрт, көптеген шаянтәрізділер (өзен шаяны) жатады. Жануарлар әлемінің ірі өкілдері арасынан құстар (қарға, күшіген, жұртшы), кейбір балықтар мен жемтікпен қоректенетін түрлі жануарлар (қорқау т.б.) бар.

Жалман – Қазақстанның эндемигі. Ол Орталық және Шығыс Қазақстанның жусанды-сораңды даласында 50° солтүстік ендіктен бастап оңтүстіктегі шекараға дейін тіршілік етеді. Өте сирек кездеседі. Ол тек жәндіктермен қоректенеді. Әсіресе, көкқасқа шегірткелерді жақсы жейді. Жалман өте ашқарақ – бір тәулікте өзінің салмағы қанша болса, сонша көлемде тамақ жей алады.
Жалман – Қазақстанның эндемигі

     Басқа тірі организмдердің есебінен тіршілік етіп, қоректенетін және көбіне оларға зиян келтіретін организмдер паразит деп аталады. Кейбір паразит өзге организмнің денесінде өмір сүрсе (мысалы, бит, бүрге), кейбірі олардың ішінде тіршілік етіп, түрлі ауру туғызады. Оларға түрлі вирустар: тұмау вирусы, бактерия, туберкулез таяқшасы, дизентериялық амеба, таспақұрт, аскаридалар т.б. жатады.

Адамның қоректенуі

     Сен күнделікті тіршілікте, мысалы, тыныс алғанда, сөйлегенде, тіпті ойлағанда және  ұйықтағанда да белгілі бір мөлшерде энергия жұмсайсың. Қаншалықты белсенді өмір салтын ұстансаң, соншалықты көбірек энергия жұмсайсың. Жұмсалған энергияның орнына организмге міндетті түрде жаңасы келіп түсуі тиіс, оның мөлшері жұмсалған энергияның мөлшеріне сәйкес болуы тиіс. Бұл энергия саған қоректену арқылы келеді. 

     ​Егер тағам организмнің энергиялық шығынының орнын толтыратын болса, және оның заттарға деген қажеттілігін қамтамасыз ететін болса, тиімді тағам болып саналады.     ​

Мүмкіндігінше күніне 4 рет және күн тәртібіне байланысты тәуліктің нақты бір уақытында тамақтанған дұрыс.
  1. Бірінші таңғы ас барлық тәуліктік рационыңның шамамен 15-20%-ын құрауы тиіс, көбіне көмірсулы, жеңіл сіңетін болғаны жақсы.
  2. Екінші таңғы ас – тәуліктік рационның 25–30%-ы, ақуызды-көмірсулы, тәуліктік майдың шамамен жартысы.
  3. Түскі ас – тәуліктік рационның 35–40%-ы, ақуызды-көмірсулы және майдың қалған бөлігі.
  4. Кешкі ас – тәуліктік рационның 15–20%-ы, ақуыз бен көмірсудың неғұрлым жеңіл сіңетін түрлері (сүт қышқылды азық-түлік, астық тұқымдастар).

8-сарамандық жұмыс

Тағам рационын жасау

Жұмыстың мақсаты: тамақтану нормасын есептей отырып, тәуліктік рацион жасауды үйрену.

1. 11-13 жастағы балалардың ақуыз, май, көмірсу мен энергияны тәуліктік қажетсінуі туралы кестедегі ақпаратпен таныс.

11-13 жас

Ақуыз (г)

Майлар (г)

Көмірсулар (г)

Энергиялық құндылығы (ккал)

Қыздар

85

85

340

2450

Ұлдар

93

93

370

2700

2. Азық-түлік калориялығы кестесін пайдаланып, тәуліктік рационды құр.

Тамақтану

Тағамдар атауы

Жалпы калориялылығы

Таңғы ас

 

Түскі ас

 

Бесін ас

 

Кешкі ас

 

4. Тиімді тамақтанудың маңызы туралы қорытынды жаса.

5. Өзіңнің тамақтану рационыңның тиімді тамақтану қағидасына сәйкестігін бағала.

ӨНіМ КАЛОРИЯЛЫҒЫ

* Үлес – порция.

Жетістіктеріңді бағала

Суретке түсініктеме бер.
Өмір сүруге қажетті заттар
Өтінемін күте тұрыңыз