Тірі организмдерге қандай үдерістер тән?

Сабақтын мақсаты:

  • тірі организмдерге тән үдерістерді модельдеу және түсіндіруді үйренесің.

Мақсатқа қол жеткізу ушін:

  • тірі организмдерге қандай үдерістер тән екенін білу қажет.

Жанды және жансыз табиғат

  • ағаш
  • көбелек
  • машина
  • гриб

Тапсырманы орында

  • Дәптеріңе сабақ тақырыбы туралы не білетініңді тезис түрінде жаз.
  • Бұл ақпараттарды жұбыңмен бөліс.
  • «Идеялар себетіне» өз ақпараттарыңды ұсын.
  • Сұрақтарға жауап бер. Тек тірі организмдерде ғана кездесетін үдерістер бар ма?

     Біз жанды және жансыз табиғаттың айырмашылығы туралы айтқанда, тас пен мысықты мысалға алған пайдалы. Айырмашылықтары көзге айқын көрініп тұр. Оларды ғылым қалай анықтайды? Ғылым жанды заттардың ерекшеліктеріне іс жүзінде барлық тірі организмге тән келесі үдерістерді жатқызады: тамақтану, тыныс алу, бөліну, көбею, қозғалғыштық, тітіркенгіштік, бейімділік, өсу және даму. Әрине, егер оны лақтыратын болсақ, тас та қозғалғыш бола алады, егер оны бөлетін болсақ, көбейе алады. Тіпті егер табиғаты кристалдық болса және қаныққан тұзды ерітіндіде тұрса, өсуі де мүмкін. 

Энергия және зат алмасу

Ф. Энгельс айтқан тіршіліктің анықтамасымен таныс.
  • Зат алмасу дегеніміз не, оны қалай түсінетініңді айт.
«Тіршілік – ақуызды денелердің өмір сүру тәсілі. оның маңызды кезеңі өзін қоршаған сыртқы ортамен тұрақты зат алмасу болып табылады, осы зат алмасу тоқтаған- да, тіршіліктің өзі де тоқтайды, бұл ақуыздардың ыдырауына алып келеді» деп жазған.
Кішкентай құс колибри салмағының бірлігіне қарай пілдің тағамынан жүз есе артық тағам жейді екен. Бұл құстың зат алмасу жылдамдығының жоғарылығы соншалық, егер қоректену аралығы алты-сегіз сағатқа созылса, оларға әлсіздіктен өліп қалу қаупі төнер еді. Алайда олай болмайды: колибридің организмі түнде қатып қалады – температурасы әдеттегі қырық-қырық бес градустан қоршаған ортаның ауасына дейін төмендеп, зат алмасу 10-15 есе баяулайды. Ал таңертең колибри қайтадан «тіріледі» де, қажымай-талмай тіршілік етуді бастайды. Әуеде қалықтап тұруы үшін колибри қанаттарын өте жоғары жылдамдықпен – секундына 50-80 рет қағуы тиіс!

Энергия және зат алмасу – бұл тыныс алу, қоректену, бөліп шығару үдерістерінің жиынтығы, ол арқылы организм сыртқы ортадан өзіне қажетті заттар мен энергия алады, оларды өз организмінде түрлендіреді және жинақтайды, сосын қоршаған ортаға тіршілік әрекетінің өнімдерін бөліп шығарады.

Организмнің қасиеттері

     Тіршілікке нақты анықтама беру өте қиын. Қазіргі биология тіршілікті сипаттаған кезде тірі организмдердің негізгі қасиеттерін тізіп айтып береді. Тек осы қасиеттердің жиынтығы тіршіліктің өзгешелігі туралы түсінік бере алады.

Тіршілік иелерінің қасиеттерінің қатарына, әдетте төмендегілерді жатқызады:

Өзін-өзі реттеуге қабілеттілік

     Тірі организмнің вирустардан басқасының жасушалық құрылымы бар (сызба). Тірі организмнің маңызды белгісі – тағам, жарық түрінде сыртқы энергия көздерін пайдалануы болып табылады. Барлық тірі организм өзін-өзі реттеуге қабілетті. Мысалы, сенің қарның ашқанда, бұл ақпарат миыңа беріледі, ол организмге тамақ іздеуге бұйрық береді. Тамақ табылған кезде, организміңе қоректену, тағамды қорыту және қоректі қанға сіңіруге бұйрық беріледі. Организм тояттаған кезде, ми тәбетті басып, қоректенуді тоқтатуды бұйырады. Біраз уақыттан кейін организмің қоректік заттарды шығындап, ми тағы тамақ іздеуге бұйрық береді. Осылайша цикл қайталана береді. Алайда сенің өзіңе ғана тән ерекшеліктерің де болады.

Тітіркенгіштік

     Алайда сенің өзіңе ғана тән ерекшеліктерің де болады.

Тұқымқуалаушылық дегеніміз организмнің бірнеше ұрпақ бойында қайталанатын сыртқы пішіні, физиологиялық, жеке басы дамуындағы ерекшеліктер.

Өзгергіштік – тұқымқуалаушылыққа қарама-қарсы құбылыс. Оның мәні – тірі организмдер өзіне тән жаңа белгілер мен қасиеттерге ие болу қабілеттілігі.

     Тұқымқуалаушылық арқасында түрлер ұзақ уақыт аралығында (жүз миллиондаған жыл) сақталуы қамтамасыз етіледі. Кейбір дарақтар жаңа жағдайға бейімделгіш келіп, соның арқасында тіршілік етеді. Тірі организмдер белгілері мен қасиеттерін ұрпақтан-ұрпаққа беруге қабілетті.

Өсу. Даму

Төменде тірі организм қасиеттерінің әрқайсысына сипаттама берілген. Олармен таныс.

Қасиеттің сипаттамасы

Организмнің қасиеттері

Тірі организмдер қоршаған ортаға белсенді түрде әсерін тигізеді. Егер тасты итеретін болсаң, ол орнынан баяу қозғалады. Ал қандай да бір жануарды итерсең, ол белсенді түрде жауап қайтарады: қашады, шабуыл жасайды немесе түрін өзгертеді.

Қасиеттің сипаттамасы

организмнің қасиеті

Өздігінен көбеюге бейімділік, бәлкім, тірі организмдердің ең тамаша қабілеті шығар. Сонымен бірге ұрпағы ата-анасына ұқсайды және бір айырмашылықтары да болады.

Қасиетінің сипаттамасы

Қасиеті

Бұл қасиетіне байланысты дене массасы немесе оның өлшемі артады, жаңа жасушалар пайда болады.

     Тірі организмдер нәрлендіргіш заттардың келіп түсуінің арқасында өседі, көлемі ұлғаяды.

Өсу – организмнің массасы мен көлемінің артуы.

     Даму – организмдегі сапалы өзгерістер. Ол оны ұйымдастырудың, яғни барлық тіндер мен ағзалардың құрылымы және міндеттерінің күрделілігінен, олардың өзара қарым-қатынасы мен оларды реттеу үдерістерінің күрделілігінен тұрады.

     Қалыпты физиология бойынша дененің өсуі шексіз жалғаса алмайды. Алайда бұл негізінен сүтқоректілерге, құстарға, қосмекенділерге және кейбір бауырымен жорғалаушыларға тән. Мысалы, қолтырауын өмір бойы өсуге қабілетті, алайда оның денесінің өлшемі өмір сүру мерзімімен және алдында күтіп тұрған қауіп-қатердің көптігімен шектеледі. Өсімдік-тер өмір бойы өседі. Алайда қолдан өсірілетін түрлерінде олардың бұл қабілеті уақыт өте келе жоғалады.     Әлемдегі ең жылдам өсетін өсімдік – бамбук. Ол Азияда өседі, жеуге жарамды және бір тәулікте 1 метрге дейін өсе алады.

Тітіркенгіштік

     Барлық тіршілік иелері өздерінің тітіркенгіштік қасиетінің арқасында сыртқы әсерлерге өзіндік іс-әрекетімен жауап қайтарады. Ине шаншығанда адам қолын тартып алады. Өсімдіктер жарыққа қарай бұрылады. Сыртқы тітіркендіргіштерге жауап қайтару мүмкіндігі – барлық тіршілік иелеріне, өсімдіктерге де, жануарларға да тән қасиет.

Қозғалыс

     Организмдер белсенділігі төмен немесе жоғары қозғалыстарға бейім. Бұл – тіршілік иесінің айқын белгілерінің бірі. Қозғалыс организмнің ішінде де, жасуша деңгейінде де жүзеге асады. Өсімдіктер де алуан түрлі қозғалыс жасауға икемді. Күнбағыс гүлшоғырының қозғалысы бізге танымал. Күні бойы оның гүлшоғыры күннің соңынан қалмай бұрылып отырады. Ал қараңғы түскесін, шығысқа қарай бұрылып, күннің таңғы шапағын күтіп алуға дайын тұрады.

     Әлемдегі ең жылдам аң – гепард. Ол сағатына 110–115 километрге дейін оп-оңай жүгіре алады.      Ең жылдам құс – лашын. Бұл жыртқыш құс жемтігі-не шүйілген кезде аса зор жылдамдықпен – 322 км/с ұша алады. Бұл – әлемдегі ең жылдам тіршілік иесі.

Көбею

      Барлық тіршілік иесі көбейеді. Өздігінен көбеюге бейімділік – тірі организмдердің ең тамаша қабілеті. Көбею тіршілік иесі түрлерінің мыңдаған жылдар бойы сақталуын қамтамасыз етеді. Олардың санының артуына, өмірдің жалғасуына мүмкіндік туғызады.

     Қоректік ортада бактерияның көбею жылдамдығы өте жоғары. Шамамен әрбір 20 минут сайын бактериялар бөлініп, екі туынды жасуша береді. Демек, бір жасушадан 10 сағат ішінде 1 000 000 000 ұрпақ пайда болуы мүмкін.

Өзіңді тексер!

3-тапсырма

«Энергия және зат алмасу» үдерісінің графикалық моделін жаса. Сыныпқа ұсын.

  • «Тіршілік әрекетінің үдерістері» кластерін құр.
  • Тіршілік иесінің қандай қасиеті туралы сөз болып отырғанын өзге оқушылар тапсын. Төмендегі суретте тірі организмнің қасиеттерінің бірінің пиктограммасы берілген. Осы қасиетті анықта.
  • зат алмасу
  • қозғалыс
  • тыныс алу
  • жасуша құрылымы бар
  • өзін-өзі реттеу
  • тітіркенгіштік
  • көбею
  • қартаю мен өлу
  • тұқымқуалаушылық пен өзгергіштік
  • өсу және даму

Сұрақтарға жауап бер

  1. Тіршілік иесін табиғаттың жансыз нысандарынан қандай белгілері бойынша ажыратуға болады?
  2. Тірі органзмдерге қандай биологиялық үдерістер тән?
  3. Тірі организмдерде өтетін үдерістерді зерттеудің қандай мәні бар?
  4. Бұл білімдер қандай мамандықтарды игеру үшін қажет болады?

Жетістіктеріңді бағала

Өзімнің сабақтағы іс-әрекетіме ризамын, өйткені

Өзімнің сабақтағы іс-әрекетіме аса риза емеспін, өйткені 

Өзімнің сабақтағы іс-әрекетіме риза емеспін, өйткені 

Өтінемін күте тұрыңыз