Республикамыздың жер қойнауындағы байлық қоры қандай (2)

Сабақтың мақсаты:

  • Қазақстандағы пайдалы қазбаларды өңдеудің ірі орталықтарын атап, версете білуді үйренесің.

Мақсатқа қол жеткізу ушін:

  • пайдалы қазбаларды өңдейтін қандай орталықтар барын;
  • ірі пайдалы өазбаларды еңдеу орталықтары картада өай жерде орналасқанын білу қажет.

История развития металлообработки

Қазақстаным

Қазақтың жері де алтын, тасы да алтын,
​Тауының бауыры – алтын, басы да алтын.
Кең дала тынысыңды кеңіткендей,​Елімнің желі жұпар, қоңыр салқын.

К. Әзірбаев

Маңғыстау

Кеше бетпақ құба шөл –
Маңғыстаудың даласы.​
Бүгін байлық тұмасы ол,​
Шүпілдеген шарасы.​
Атқылатып тереңнен,​
Қақ жарып жер өзегін.​
Асырады кемерден​
Газ бен мұнай өзегін.​

Ф. Оңғарсынова

Қарағанды

Қайнаған қалың байлық Қарағанды,
Маңына жиып отыр миллион жанды.​
Байқасаң қара алтынды кенін көріп,​
Маңызы табысының өте мәнді.​

И. Байзақов

     Адамдар ерте заманнан-ақ әсемдік пен жайлылыққа ұмтылған. Сол арқылы өз өмірін жақсартуға тырысқан.

1-тапсырма

Суретті топта қарап, не туралы екенін талқылаңдар.
  • Уақыт таспасын өз мысалдарыңмен толықтырыңдар.

     Адамзат баласына алғаш белгілі болған металл – мыс. Археологтардың пікірінше, табиғи мысты тас ғасырында (б.з.д. 12-11 мыңжылдық) пайдалана бастаған. Содан кейін мыс ғасыры келді. Бірнеше мыңдаған жылдар бойы оны еңбек құралдарын, ыдыс-аяқ, әшекей бұйым жасау үшін, кейіннен мәнет соғу үшін пайдаланған. Сосын, шамамен б.з.д. 4 мың жылдай бұрын қола ғасыры басталды. Бұл адамдардың мыс пен қалайы қоспасын алуды үйренгендігін білдіреді. Қоладан түрлі еңбек құралдарын жасап, олардың көмегімен әйгілі Египет пирамидаларының тастарын өңдеді. Қоладан мүсін құрастырды. Біртіндеп қола ғасыры темір ғасырына ауысып, ол шамамен 3,5 мың жылға созылды. Темір адамзат баласының дамуында маңызды рөл атқарған.

Жоспарын

Центры переработки полезных ископаемых

     Қазақстанның жер қойнауындағы байлықтарды анықтау және зерттеу бойынша қазақстандық ғалымдар үлкен жұ- мысатқарды. Қазақстанда мұнай мен газдың үлкен қоры бар. Елімізде Атырау, Павлодар және Шымкент мұнай өңдеу зауыттары жұмыс істейді, онда жылына 18 млн тоннаға дейін мұнай өңделеді.

Мұнай өңдеуден алынатын соңғы өнім – бензин, дизель оты-ны, мазут, авиациялық керосин, пеш отыны болып табылады. Қазақстандық мұнай өңдеу зауыттары өндіретін бензиндер мен дизель отынының сапасы өте жоғары.

Мұнай өңдеу зауыты

     Қазіргі күні темір – негізгі құрастыру материалы болып отыр. Қазақстан Республикасында темір кенін өндіру көлемі алдыңғы орындардың бірін иеленеді. Қазақстанда темір кенінің үлкен қоры Қостанай облысында, дәл осы жерде темір кенінің 95%-ы өндіріледі. Темір кенін өңдеу бойынша ірі кәсіпорын – Қарағанды металлургия комбинаты Теміртау қаласында орналасқан. Бұл жерде шойын, болат, құбырлар, рельстер, жұқа табақталған темір шығарылады. Қазақстан Республикасы аумағында 90-нан астам мыс кен орны барланған. Олардың ішінде ірілері: Жезқазған, Балқаш, Қоңырат, Саяқ кен орындары. Елімізде Жезқазған, Балқаш және Өскемен мыс өңдеу зауыттары бар, мұнда мыс сым, мыс құбыр, сонымен қатар ыдыстар мен түрлі асүй керек-жарақтары өндіріледі.

Темір кенін өңдеу кәсіпорны

     Қорғасын өндірісі қорғасын-мырыш және қорғасын кен орындарында жүзеге асырылады.

     Қорғасын – жер қыртысында жеткілікті деңгейде таралған металл. Әскери өнеркәсіпте, медицинада, мәшине жасауда қолданылады.

     Қорғасын мен мырыш кендерін өндіретін басты кен орындары Шығыс Қазақстан облысында орналасқан. Ірі өңдеу зауыттары: Риддер, Өскемен және Зырян.

  • Жоғарыда аталған кәсіпорындарды Қазақстанның кескін картасына түсір.
  • Қосымша ақпарат көздерін пайдалана отырып, аталған кәсіпорындар туралы ақпарат табыңдар.
  • Осы зауыттар мен фабрикалардың адам өміріндегі рөлін талқылаңдар.

     Еліміздің аумағында басқа да маңыздылығы жоғары зауыттар өте көп, олар: пластмасса, медициналық препараттар өндіретін, ауылшаруашылық техникалары мен автокөліктер шығаратын, теміржол вагондарын жасайтын зауыттар. Азық- түлік өнімдерін, киім мен аяқкиім шығаратын зауыт-фабрикалар да баршылық.

Өзіңізді тексеріңіз!

Пайдалы қазбалар

Өндіріс аймағы

Зауыт, комбинат

Өнімі

Адам өмірін-дегі рөлі

 

 

 

 

 

 

4-тапсырма

Пайдалы қазбаларды өндіру, оларды қайта өңдеу және тасымалдау Жердің экологиялық жағдайына кері әсер етеді. Жақсы экология – әрбір адамның денсаулық кепілі екені баршаға белгілі.

  • Пайдалы қазбаларды өндіру мен өңдеу экологияға және адам денсаулығына қалай әсер етеді? Ойлан.
Өтінемін күте тұрыңыз