ЗАТТАРДЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ МЕН ҚАСИЕТТЕРІ. Заттар неден тұрады?

Сабақтың мақсаты:

  • атомдар мен молеклаларды, қарапайым және күрделі заттардыажырата білуді уйренесін.

Мақсатқа қол жеткізу ушін:

  • қарапайым заттың күрделі заттан айырмашылығы неде екенін;
  • атом мен молекуланың айырмашылығы қандай екенін білу қажет.

Атомдар. Молекула

Берілген тізбекті қара (сурет).
  • Оның логикалық реттілігі нені білдіретінін түсіндіруге тырыс.
  • Тізбектің соңында қандай буын тұруы қажет деп ойлайсың? Неліктен? Ол туралы сен не білесің?
Логикалық реттілік

     Бізді айнала қоршағандардың барлығы не дене, не зат болып табылатынын сен білесің. Барлық дене заттардан тұрады. Зат әлдеқайда ұсақ бөлшектерден тұрады, олар молекула деп аталады. Молекула өз кезегінде атомдардан тұрады.

Заттардың құрылымы

1-тапсырма

Дәптеріңе «Заттардың құрылымы» логикалық тізбегін сал.

     Түрлі зат молекулалары түрлі атомдардан құралады. Молекуланың құрамында екі, үш, төрт және тіпті бірнеше ондаған немесе мыңдаған атомдар болуы мүмкін.

     Атомдар мен молекулалар ерекше кішкентай: біз қарап көре алатын заттың (мысалы, шаң-тозаң түйіршігі) кез келген кішкентай бөлігінде біздің Галактикамыздағы жұлдыздардан да көп атомдар бар.

Атомдар – өте ұсақ, көзге көрінбейтін, бөлінбейтін бөлшектер.

Молекула – заттың қасиеттерін сипаттайтын өте ұсақ, бөлінетін бөлшектер.

     Қарапайым түйреуіштің басында көп мөлшерде түрлі бөлшектер бар, егер дәл соншама мейіз алатын болсақ, олардан ағаштың биіктігіндей үлкен тау түзілер еді.

      Заттардың алуан түрлілігімен салыстырғанда атомдардың саны тым шектеулі. Алайда олардың өте маңызды ерекшелігі бар. Атомдар алуан түрде бір-бірімен қосыла отырып, түрлі заттардың орасан зор көлемін түзеді (46-сурет). Атомдар адам көзіне көрінбейді, ғалымдар оны электронды микроскоп тәрізді аспаптың көмегімен көруді үйренді.

  • Микроскоп туралы қандай ақпарат білесің, есіңе түсір.
  • Электронды микроскоптың артықшылығы неде?
а) Су молекуласы          ә) Оттек молекуласы           б) Ақуыз молекуласы        
Мәтінді оқы.
  • Демокриттің сіңірген еңбегі қандай?
  • Ол қандай қателікке жол берді?
  • Сол кезең үшін бұл қателік маңызды болды ма, қалай ойлайсың? Неліктен?

     Ежелгі грек ғалымы Демокрит «Материя өте ұсақ, бөлінбейтін бөлшектерден тұрады» деген болжам айтты. Бұл бөлшектерді атом деп атады, атом ежелгі грек тілінен аударғанда «бөлінбейтін» дегенді білдіреді. Демокриттің бұл болжамына ұзақ уақыт бойы ешкім назар аударған жоқ, біраз уақыт тіпті артық айтылған сөз ретінде саналды.

     Тек XVIII ғасырда физика мен химия ғылымы дами бастағанда, ғалымдар Демокриттің идеяларын растап, оны жетілдіруге мүмкіндік туды.

Ежелгі грек ғалымы Демокрит

Алма Жер шарынан қаншалықты кіші болса, су молекуласы алмадан соншалықты кіші.

2-сарамандық жұмыс

Түрлі зат молекулаларының моделін әзірлеу.

Саған керек: түрлі түсті ермексаз, сіріңке .

Бір түрдің атомдары екінші түрдің атомдарынан өлшемі мен түсі бойынша ажыратылуы тиіс (кесте). Ермексаздан шар түрінде атомдар жаса да, оларды сіріңке талымен біріктір.

Зат

Құрамы

Көмірқышқыл газ

Оттектің екі атомы және көміртектің бір атомы

Озон

Оттектің үш атомы

Метан

Көміртектің бір атомы және сутектің төрт атомы

Азот

Азоттың екі атомы

  

Озон – иісінен таза ауа сезілетін, найзағайдан кейін пайда болатын газ. Озон зиянды әсірекүлгін сәулелерден біздің ғаламшарды қорғайтын қорғаныс қабатын түзеді.

Қарапайым заттар. Күрделі заттар

     Бұл заттардың біреуі қарапайым, ал екіншісі күрделі болып табылады. Қарапайым және күрделі заттардың айырмашылығы неде, қалай ойлайсың?

     Химиялық заттардың басым көпшілігі — күрделі заттар. Су, қант, сода, ас тұзы, сірке қышқылы — күрделі заттар.

Қарапайым заттар – бір түрлі ғана атомдардан құралатын заттар.

Күрделі заттар – бірнеше түрлі атомдардан құралатын заттар.

                          3-сарамандық жұмыс

                          Затты бөлуге бола ма?

                          Саған:

                          • ермексаз,
                          • кескіш,
                          • қорғайтын бет (клеенка) керек.

                          Жұмыс барысы:

                          1. Кішкентай ермексаз ал, оны теңдей етіп екіге бөл. Бұл бөліктер ермексаздың қасиеттерін сақтай ма?
                          2. Енді әр бөлікті тағы теңдей екіге бөл. Ермексаздың қасиеті өзгерді ме?
                          3. Ермексаздың бөліктерін одан да ұсақ бөліктерге бөлуді жалғастыра аласың ба? Қаншалықты жалғастыруға болады? Өте ұсақ бөліктерге бөлгеннен ермексаздың қасиеттері өзгере ме, қалай ойлайсың?
                          4. Қорытынды жаса:
                            «Барлық заттар ... одан да ... бөліктерге ... . Заттардың бөліктерге бөлінуінің шегі ... болып табылады. Заттың ең ұсақ бөлінбейтін бөлшегі ... деп аталады».
                          1. Ескі тас баспалдақ басқышында неліктен шұңқырлар пайда болады?
                          2. Неліктен бәтеңкенің ұлтаны тозады және күртешенің шынтақтары жыртылардай жұқарады?
                          3. Табынушылар ұстап, сүйетін ежелгі грек ғибадатханасындағы алтын мүсіннің қолы ондаған жылдар ішінде айтарлықтай жіңішкеріп кетті. Неліктен?

                          Өзіңді тексер!

                          «Сен – маған, мен – саған» ойыны

                          Сыныптастарыңа қоятын сұрақтар әзірле.

                          Сұрақтар мына сөздерден басталуы тиіс:

                          … түсіндір.
                          ​… салыстыр.
                          ​… айырмашылығы неде.
                          ​… бола ма?
                          ​… дәлелде т.б.

                          Сыныптастарыңның қойған сұрақтарына жауап бер. Ең көп дұрыс жауап айтқан оқушы ойын жеңімпазы болады.

                          Жетістіктеріңді бағала

                          «Бағдаршам» рефлексиясы

                          Өтінемін күте тұрыңыз