Ерітінді ортасы дегеніміз не және оны қалай анықтауға болады

Сабақтың мақсаты:

  • жанды жөне жансыз табиғаттағы қышқылдық, сілтілік жөне бейтарап ортаны ажырата білуді жөне әмбебап индикатордың көмегімен ортаны анықтауды үйренесін.

Мақсатқа қол жеткізу ушін:

  • ерітінді ортасы дегеніміз не және ол қандай болатынын;
  • индикатор дегеніміз не екенін;
  • әмбебап индикатордың көмегімен ортаны қалай анықтауға болатынын  білу қажет.

Қышқылдар. Сілтілік орта.Бейтарап орта

     Күнделікті өмірде бізді бір-бірінен өзіндік табиғаты бойынша ерекшеленетін заттар қоршап тұрады. Мұндай заттарға қышқылдар жатады, олардың қышқыл дәмі болады. Саған аспирин деген атаумен белгілі ацетилсалицил (аскорбин) қышқылы (С дәрумені) жақсы таныс. Консервілеу және тағам әзірлеуде қолданылатын сіркесуы – сірке қышқылы. Қышқылдар сұйықтық түрінде болуы міндетті емес. Лимон, стеарин қышқылдары – қатты қышқылдар. Барлық қышқылдардың қышқылдық ортасы болады.

     Қышқылдық ортадан басқа сілтілік орта бар. Мұндай заттарға  сабын, сабын ерітінділері, ас содасы, мүсәтір спирті жатады. Сілтілі ерітінділердің әсерінен тері жылтыр, тайғанақ болады. Оларды қолмен ұстап көрсең, сабын тәрізді.

     Қышқылдық және сілтілік ортадан өзге бейтарап орта бар. Оған, мысалы, су жатады.

     Ерітінді ортасын өлшеу үшін, латынша әріптерімен белгіленетін сутек көрсеткіші енгізілген.

     Ерітіндінің ортасын анықтау үшін индикатор пайдаланылады.

Заттар ортасы

ЗАТТАР ОРТАСЫ

ПРИМЕРЫ ВЕЩЕСТВ

қышқыл

Заттар

сілтілік

ейтарап

Құмырсқа шағып алса, шаққан жері ауыра бастайды, себебі теріңе құмырсқа қышқылы түсті. Шаққан жерді мүсәтір спиртімен сүртсең, ауырғаны бірден қояды, өйткені мүсәтір спиртінде сілтілік орта бар, ол қышқылды жояды. Ара шағып алған жерді де мүсәтір спиртімен сүртсе, тыныштандыратын әсер береді.

Индикаторлар

     Алғашқы индикаторды XVII ғасырда ағылшын физигі әрі химигі Роберт Бойль тапқан. Бір күні Бойль кезекті тәжірибесін жүргізіп жатқанда, бағбан оның ерекше ұнататын шегіргүлін алып келеді. Ол тәжірибесін жүргізу қажет болғандықтан, гүлдерді үстел үстіне қоя салады.

     Ғалым  гүлдерге көзі түсіп кетіп, олардың түтіндеп жатқанын байқайды. Гүлдерді құтқармақ болып, су құйылған стақанға салса, шегіргүлдің қошқыл күлгін күлтелері қызыл түске енеді. Бойльдың қызығушылығы оянып, түрлі ерітінділермен тәжірибе жасайды.

     Кейбір стақанда гүлдер қызара бастайды. Ғалым шегіргүлдің түсі стақанға қандай ерітінді құйылғандығына, онда қандай зат бар екендігіне байланысты болатынын түсінді.

     Лакмус қынасының тұнбасына Бойль кәдімгі қағаз тілімін салып,  қағаз тұнбаны толық сіңіргенше күтіп тұрады да, шығарып, кептіріп қояды. Осы қағаздарды Роберт Бойль индикатор деп атайды (латын тілінен аударғанда «көрсеткіш» дегенді білдіреді), өйткені олар ерітіндінің ортасын көрсетеді.

Роберт Бойль (1627–1691) – ағылшын химигі әрі физигі, Лондон корольдік қоғамы құрылтайшылары- ның бірі.

Индикатор – ерітіндінің ортасына байланысты өзінің түсін өзгертетін зат (сурет).

Индикаторлар

     Индикаторлар тек химиялық болмайды. Біздің айналамызда тұрмыста қолданылатын өсімдік индикаторлар кездеседі. Мысалы, қызылша шырынының қасиетін білген адам борщты ашық түсті ете алады. Ол үшін борщқа аздап асханалық сіркесу немесе лимон қышқылын қосу керек. Егер бір стақан қою қызыл шайға лимон қосса, шай бірден ашықтау түске енеді. Егер шайға ас содасын қосса, онда ерітінді қараяды.

     Табиғи индикатор ретінде көбіне ашық түсті жемістердің немесе өсімдік бөліктерінің шырынын немесе қайнатпасын жиі пайдаланады.

     Қышқылдық ортадан бейтарап ортаны немесе әлсіз сілтілік ортаны мықты сілтілік ортадан ажырату өте қиын немесе мүмкін емес. Сондықтан химиялық зертханада синтетикалық индикаторларды қолданады.

Әмбебап индикатор – қышқылдық ерітіндіде де, сілтілік ерітіндіде де өзінің түсін өзгертетін қарапайым индикаторлардың қоспасы.

Сызбаның көмегімен  тәжірибе жүргізіп, ерітіндінің ортасын анықта

  1. Бір тілім лимонды стақанға сығып, шырынын ал. 
  2. Әмбебап индикатор жолағын лимон шырынына сал.

3. Индикатор қандай түске боялды?

4. Қорытынды жаса. Лимон шырыны қандай ортаға жатады.

  • кислую
  • щелочную
  • нейтральную
  1. Ұсақ үккішпен кірсабынды үгіп, ыстық су құйылған стақанға сал. (Абайла, күйіп қалма!)
  2. Ерітінді болғанша жақсылап араластыр.
  3. Алынған ерітіндіге жолақты сал.

4. Әмбебап индикатор қандай түске боялды?

5.Шәкіл бойынша сабын ерітіндісі қандай ортаға жататындығын анықта.

  • Қышқылдық орта
  • Сілтілік орта
  • Бейтарап орта
  1. Стақанға газдалған су құй.
  2. Индикаторды стақанға салып, газды су қандай ортаға жататындығын анықта. 
  1. Стақанға тұзды ерітінді (тұзды су) құй.
  2. Әмбебап индикаторды ерітіндіге сал.

3. Индикатордың түсі өзгерді ме? Неліктен?

4. Тұзды ерітінді қандай ортаға жатады?

  • Қышқылдық орта
  • Сілтілік орта
  • Бейтарап орта

Тәжірибе нөмірі

Әмбебап индикатордың түсі

Ерітіндінің ортасы

1-тәжірибе

2-тәжірибе

3-тәжірибе

4-тәжірибе

Жетістіктеріңді бағала

  •  білдім.
  •  түсіндім.
  •  үйрендім.
  •  қолданудың сәті түсті.
  • Мен  сеземін.
  •  көмектесе аламын.
Өтінемін күте тұрыңыз