ЖЕР ШАРЫ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ МӘЛІМЕТТЕР. Жер ғаламшарының қандай қасиеттері бар?

Мақсатқа қол жеткізу ушін:

  • Жер бетінде қандай үдерістер мен құбылыстар барын;
  • Жердің кейбір қасиеттеріне мысал келтіре білу қажет. 

Сабақтың мақсаты:

  • Жер бетіндегі бақыланатын үдерістер мен құбылыстарды түсіндіре аласың;
  • Жердің қасиеттерін түсіндіруді үйренесің.

Географиялық құбылыстар

     География ғылымы белгілі бір элементтердің Жер бетінде орналасуын зерттейді. Сонымен бірге элементтердің орналасуын қандай да бір деңгейде өзгертетін, географиялық нысандарға әсер етуі мүмкін құбылыстар мен үдерістерді де зерттейді.
     ​Ғылымда үдеріс бір нәрсенің дамуы барысындағы жүйелі өзгеруі дегенді білдіреді. Ал адам сезіне отырып қабылдай алатынның барлығы (яғни көреді, әсерін сезінеді, естиді) құбылыс делінеді. Мысалы, адам өзінің организмінде қандай үдерістер болып жатқанын білмеуі мүмкін. Алайда дене қызуының бірден көтерілуі (мұндай жағдайда оны құбылыс деп атауға болады) бір нәрсенің дұрыс емес екендігін білдіреді.
      ​Географиялық үдерістер уақыт динамикасымен ерекшеленеді. Басқаша айтқанда, олар уақыт өте келе өзгереді. Өз кезегінде, табиғи құбылыстар – түрлі географиялық үдерістер іске қосатын өзгерістердің өзіндік индикаторлары. Сол себепті географиялық құбылыстар географиялық үдерістер әрекетінің нәтижесі болып табылады.

Географиялық құбылыстар – Жердің қабықтарында (атмосфера, гидросфера, литосфера және биосфера) болатын табиғи құбылыстар.

Географиялық құбылыстар көрінісі

геофизикалық

геологиялық

гидрологиялық

метеорологиялық

Географиялық үдерістер типі

Географиялық үдерістер – Жердің қабықтарында (литосфера, гидросфера, атмосфера, биосфера) үздіксіз, кезегімен өтіп жататын ұзақ мерзімді үдерістер (3-сызба).

Физикалық-географиялық үдерістердің мысалы ретінде мыналарды атауға болады:

  • жанартаулық;
  • жер бедерінің түзілуі;
  • топырақ түзілуі;
  • атмосфералық айналым;
  • топырақ эрозиясы.

Сен оларды жиі байқайсың ба? 

Олардан қандай зардаптар болуы мүмкін? 

     Жанартаулар, жолындағының бәрін сыпырып өтетін тасқынды лава; асқан жылдамдықпен зор тастарды, бөренелер мен мәшинелерді, тіптен тұтас үйлерді аспанға үйіріп әкететін алапат құйындар; ғаламшарымыздың терең қойнауынан ондаған метр биікке шапшитын таңғажайып ыстық су бұрқақтары.

     Табиғат құбылыстары қарапайым, метеорологиялық және климаттық үдерістер болып саналады. Оның нәтижесінде табиғат кәдімгідей өзгереді. Олар еш зиянсыз болуы және адамдардың ешқандай да таңданысын тудырмауы мүмкін. Мысалы, қар немесе жаңбырдың жаууы қалыпты жағдай болуы мүмкін немесе кейде айналаны түгел талқандап, нағыз табиғи апатқа айналдыруы мүмкін.

Табиғи үдеріс пен табиғи құбылыстың арасындағы өзара байланысты анықта

Топтарға бөл

        • Тілімдену
        • Жер сілкіну
        • Теңіз дауылы
        • Жанартаудың атқылауы
        • Теңіз дауылы
        • Жел

        3-тапсырма

        Жетіспейтін элементті: географиялық үдеріс не құбылысты сызба түрінде дәптеріңе бейнеле.

        Сейсмология

              Қазақстанда болып тұратын апатты табиғат құбылыстары тұрғындарға көптеген қиындық туғызады. Жер сілкінісі туралы бәрің де естігенсіңдер. Мүмкін кейбіреулерің оның куәгері де болған шығарсыңдар. Мемлекетіміздің оңтүстік бөлігінде орналасқан биік таулар сейсмикалық қауіпті аймаққа жатады. Бұл жерде жер сілкінісі жиі байқалып тұрады. Осындай апатты табиғат өзгерісінің алдын алу үшін Сейсмология институты жаңа технологияларды пайдаланып, күн сайын жерасты толқуларын зерттейді.

        Ақпарат дереккөздерімен жұмыс

        Интернеттен Қазақстан Республикасындағы Сейсмология институты туралы ақпарат тап.

        Сейсмология – жер сілкінісі және онымен байланысты құбылыстарды зерттейтін ғылым.

        1887 жылы 9 маусымда (ескі жыл санау бойынша 28 мамыр) таңғы 4 сағат 35 минутта Верный қаласында (Алматының ескі атауы) 7,3 магнитудалық жер сілкінісі болды.

        Жердің қасиеттері

             Табиғат әлемінің таңғаларлық құбылыстарын ғалымдар ерте кезден бері зерттеп келеді. Ғылым айтарлықтай ілгері басқан соңғы кездері оның құпиялары бұрынғыдан көбірек және жылдамырақ ашыла бастады. Мысалы, XVII ғасырда ғалымдар біздің ғаламшар полюстері бар орасан зор магнит екенін дәлелдеді. Жер пайда болған кезден бастап үнемі осылай болып келген. Жер бетіндегі барлық нәрсе, оның ішінде адам да, жануарлар мен өсімдіктер де, осы өрістің көзге көрінбейтін күш желісінің әсеріне шалдығады.

        Магнетизм барлық жанды жаратылысқа, су, ауа, тағам және күннің жарығына қажет. Жердің магнетизміне Күн өзінің әсерін тигізеді. Жердің магнит өрісі Жер бетіндегі барлық жаратылысты зақымданған ғарыштық бөлшектердің жойқын әсерінен сенімді қорғайды.

             Жердің пішіні мен мөлшері Жер шарының тағы бір ерекшелігі болып табылады. Жердің пішіні шар тәрізді пішінге жақын (геоид).

        Жердің қасиеттері
        • Дәптеріңде толықтыр.

        осьтік айналу

        Жердің полюстерде сығымдылығы


        Жердің қозғалысы

         

        орбиталық қозғалыс

         

        Өзіңді тексер!

        Мәтінді оқы. Сұраққа жауап бер.

             Деректі фильмде жер сілкінісі туралы және олардың қаншалықты жиі болатындығы жайында айтылды. Сонымен қатар бұл фильмде жер сілкінісін алдын ала болжау мүмкіндігі туралы пікірталас көрсетілді. Геолог: «Алдағы 20 жылда Зед қаласында жер сілкінісі болу мүмкіндігі 2/3 бөлікті құрайды» деп тұжырымдады.

        5-тапсырма

        Келесі пайымдаулардың қайсысы геолог тұжырымдамасының мағынасын дұрыс жеткізеді?

        а) 23·20=13,3, сондықтан қазіргі сәттен бастағанда 13 және 14 жылдардың аралығында Зед қаласында жер сілкінісі болады.

        2/3 > 1/2, сондықтан алдағы 20 жыл ішінде Зед қаласында әйтеуір бір кезде жер сілкінісі болатындығына сенуге болады.

        Зед қаласында алдағы 20 жыл ішінде әйтеуір бір кезде жер сілкінісі болу ықтималдығы жер сілкінісі болмау ықтималдығынан жоғары.

        Не болатындығы жайында айту мүмкін емес, өйткені жер сілкінісі қашан болатындығын ешкім нақты білмейді.

        Ақпарат дереккөздерімен жұмыс

        Қосымша әдебиеттер мен Интернет ресурсын пайдалана отырып, өзің тұратын жерде орын алған табиғат құбылыстары мен үдерістері туралы ақпарат тап. Хабарлама дайында. Оны сыныпқа ұсын. Хабарламаң 2 минуттан аспауы тиіс.

        Жетістіктеріңді бағала

        «Бестік» рефлексиясы

        Парақ бетіне өзіңнің қолыңды қойып, айналдыра сызып шық.

        • Әрбір саусақ – қандай да бір көзқарас, ол бойынша өз ойыңды айтуың қажет.
        • Бас бармақ – мен үшін маңызды және қызықты.
        • Сұқ саусақ – маған қиын болды (ұнамады).
        • Ортаңғы саусақ – мен үшін жеткіліксіз болды. 
        • Аты жоқ саусақ – менің көңіл күйім. 
        • Шынашақ – менің ұсыныстарым.
        Өтінемін күте тұрыңыз