Координаттары бойынша географиялық нысанды қалай табуға болады

Сабақтың мақсаты:

  • географиялық координаттары анықтауды үйренесін.

Мақсатқа қол жеткізу ушін:

  • географиялық координаттар дегеніміз не екенін;
  • географиялық координаттары қалай анықтаүға болатынын білу қажет .

Градустық тор

  • Экваторға параллель орналасқан тұйық сызықтар қалай аталатынын есіңе түсір. 
  • Бір полюстен екінші полюске қарай жүргізілген доғаларды ғалымдар қалай атайды? 
Карта
Глобус

     Өзінің тұрған жерін анықтау, дұрыс жолды табу қажеттігі туындайтын жағдайлар әр адамның басында болады.

     Жер бетіндегі бір елді мекенді қалай табуға болады, оның географиялық мекенжайын қалай білуге болады? «Теңіз шайқасы» ойынын ойнаған боларсың, онда қарсылас кеменің әріптер мен цифрлардан тұратын нақты мекенжайын көрсетіп, оны суға батырып жіберуің қажет. Глобус пен географиялық картаны (30-сурет) анықтап қарайтын болсаң, олар да бойлық (меридиан) және ендік (параллель) жүргізілген сызықтардың қиылысуынан пайда болған торлардан тұратынын көресің.

     Глобустар мен карталарда меридиандар мен параллельдерді бірдей санды градус арқылы жүргізеді.

     Глобустар мен карталарда меридиандар мен параллель сызықтары градустарға бөлінген, оны градустық тор деп атайды. Градустық тордың көмегімен әлемдегі кез келген нысанның орнын анықтауға болады.

Параллель – глобуста немесе картада экваторға параллель жүргізілген шартты сызықтар.

Меридиан – глобуста немесе картада бір полюстен екінші полюске шартты түрде жүргізілетін сызық.

  • Картада параллельдер неше градустан кейін сызылғанын анықта. 
  • Меридиандар туралы не айтуға болады? 
  • Параллельдермен салыс тырғанда олардың орналасуында айырмашылық бар ма? 

Градустық тор – глобус пен географиялық картадағы меридиандар мен параллель сызықтар.

     Суреттегі Жер шарының бейнесіне тағы да дұрыстап қара. Жоғарғы және төменгі жағында сен Жер полюстері – Солтүстік полюс және Оңтүстік полюс орналасқанын көресің.

     Сонымен қатар глобус пен картада экватор бейнеленген, ол Жерді Солтүстік және Оңтүстік жартышарларға бөледі.

     Параллельдерді градуспен есептеу экватордан басталса және ол 00-ты білдірсе, онда меридиандарды есептеудің басы Гринвич меридианы (нөлдік меридиан) болып саналады.

Полюс – жорамалданған жер осінің Жер бетімен қиылысу нүктелері.

Экватор – Жерді теңдей екі – Солтүстік және Оңтүстік жартышарларға бөлетін жорамал сызық.

Географиялық координаттар

     Жер бетіндегі кез келген нүктенің өз географиялық мекенжайы бар. Бұл мекенжай да – ендік пен бойлықтан тұрады. Градустық тор оларды анықтауға мүмкіндік береді. Ендік нүктенің анықталған параллельдегі орнын, ал бойлық – осы нүктенің нақты меридиандағы орнын көрсетеді. Олардың қиылысқан жері – географиялық координаттар – бізге керекті мекенжай болып табылады.

Географиялық координаттар нүктенің экваторға және нөлдік меридианға қатысты орнын анықтайды.

Географиялық координаттар градуспен анықталады.

     Географиялық ендік экватордан бастап берілген нүктеге дейінгі арақашықтықты көрсетеді, ол градуспен өрнектеледі. Географиялық ендік солтүстік және оңтүстік ендіктер болып бөлінеді. Солтүстік жартышарда орналасқан нүктелердің барлығында солтүстік ендік (с.е.), ал оңтүстік жартышарда орналасқандарында – оңтүстік ендік (о.е.) болады (сурет).

Параллельдер

Экватордың географиялық ендігі – 0°.
​Экватордан бірдей қашықтықта орналасқан нүктелердің солтүстік және оңтүстік ендіктері бірдей болады. Нүкте экватордан қаншалықты қашық орналасса, оның ендігі де соншалықты үлкенірек болады. Полюстерде ендік 90°-қа тең.

Географиялық бойлық нөлдік меридианнан (Гринвичтен) бастап, берілген нүктеге дейінгі қашықтықты көрсетеді, ол градуспен өрнектеледі.

     Географиялық бойлық – батыс және шығыс бойлық болып бөлінеді.

     Батыс жартышарда орналасқан барлық нүктелерде (Гринвичтен батысқа қарай) – батыс бойлық (б.б.), ал шығыс жартышарда орналасқандарында (Гринвичтен шығысқа қарай) – шығыс бойлық (ш.б.) болады (сурет).

     Картада немесе глобуста гео графиялық бойлықты анықтау үшін меридиандар – Солтүстік және Оңтүстік полюстерді қосатын сызықтар жүргізілген.

Меридиандар

Бастапқы меридианның (Гринвичтің) географиялық бой- лығы – 0°. Нүкте Гринвичтен қаншалықты алыс орналасса, оның бойлығы да соншалықты үлкен болады. Географиялық бойлықтың ең үлкен мәні – 180°. Толық шеңбер жасап шығу 360°-ты құрайтындықтан, оның жартысы (Батыс немесе Шығыс жартышар) 180°-қа тең болады (сурет).

Параллель

Салыстыру сызығы

Меридиан

  

Есептеудің басталуы

  

  Солтүстік – оңтүстік

Көкжиектің қай жақтарына бағытталған

  

  

Глобустың пішіні қандай?

  Жартылай шеңбер

  90°

Градустың ең үлкен мәні қандай?

  

Географиялық координаттарды анықтау алгоритмі

1. Нүктенің географиялық ендігін анықта.

  1. Берілген нүкте қай жартышарда (солтүстік немесе оңтүстік) орналасқанын анықтау қажет. Егер экватордан жоғары болса, онда солтүстік, ал егер төмен болса, онда оңтүстік жартышарда орналасқан болады.
  2. Нүкте қандай параллельдердің арасында (әдетте, олар картаның оң немесе сол жақ шетінде жазылады) орналасқанын анықта.
  3. Экватор жағынан ең жақын параллельден бастап берілген нүктеге дейін қанша градус болатындығын анықта.
  4. Географиялық координаттарды анықтау үшін 2-суретті мысал ретінде пайдалан.

2. Нүктенің географиялық бойлығын анықта.

  1. Нүкте Гринвичке қатысты қай жартышарда (батыс немесе шығыс) орналасқанын анықтау қажет. Егер Гринвичтің солжағында жатса, онда батыс, ал оң жағында жатса, шығыс жартышарда орналасқан.
  2. Нүкте қай меридиандардың арасында жатқанын анықта (олардың бойлығы әдетте картаның төменгі немесе жоғарғы жағында, ал кейде экватормен қиылысқан жерінде жазылады).
  3. Гринвич жағынан ең жақын меридианнан нүктеге дейін қанша градус болатынын анықта.

Өзіңді тексер!

Эйр-Норд көлі

  • 28° ю. ш. 137° в. д.
  • 18° ю. ш. 141° з. д.

Камерун жанартауы

  • 40° с. ш. 14° в. д.
  • 4° с. ш. 9° в. д.

Котопахи жанартауы

  • 00° ю. ш. 78° з. д
  • 19° с. ш. 97° з. д.

Мак-Кинли тауы

  • 27° с. ш. 86° в. д.
  • 63° с. ш. 151° з. д.

Географиялық нысанды анықта.

Әлемдегі ең биік сарқырама 1054 метр биіктіктен құлайды. Егер басыңды көтеріп жоғары қарасаң, сен бұл сарқырама қай жерден басталатынын бәрібір көре алмайсың, су тура аспаннан ағып жатқандай болып көрінеді. Бұл сарқырама қалай аталады? Оның координаттары: 60 с.е. 620 б.б.

  • водопад Виктория
  • водопад Анхель

Бұл арал өзінің алып мүсіндерімен танымал. Оның бірнеше атауы бар: Рапандун, Райгу, бірақ көбінесе басқа атаумен атайды. Бұл аралдың координаттары: 270 о.е. 1090 б.б.

  • остров Пасхи
  • остров Маврикий

Бұл ғажайып жанартау ашық кеңістіктің арасынан көтеріледі. Оның етегінде мәңгілік жаз орнаған, ал ұшар басында қар мен мұз жалтырап жатыр. Жергілікті тұрғындар оның төбесі бағалы тастардан тұрады деп ойлап, оны өндіру үшін экспедиция да ұйымдастырған. Бұл қандай жанартау? Оның координаттары: 40о.е. 380 ш.б.

  • вулкан Этна
  • вулкан Килиманджаро

Ежелгі гректер бұл тауға «Этна» деген атау берген, бұл «Мен жарқыраймын» дегенді білдіреді. Олар бұл жанартауды қасиетті санаған. Олардың сенімі бойынша, оның ішінде Гефест от құдайының ұстаханасы болған. Координаттары: 380 с.е. 150 ш.б.

  • вулкан Этна
  • вулкан Килиманджаро

Бұл әлемдегі ең ұзын әрі ең суы мол өзен, кей жерінде оның ені 15 км-ге жетеді. Мұнда таңғажайып балықтар мекендейді, мысалы ұзындығы 3 метр, салмағы 90 кг болатын пираруку балығы және қорқынышты жыртқыш бөрібалықтар бар. Оның денесінің ұзындығы 15–50 см, салмағы – 4 кг-ға дейін болады. Бұл өзеннің сағасы 00 о.е. 500 б.б.

  • Конго өзені
  • Амазонка өзені

1856 жылы ағылшын саяхатшысы Давид Ливингстон тамаша нысанды ашты. Африкалықтар оны «шулы түтін» деп атады, өйткені ұсақ су шашырандылары оның үстінде үлкен өрттен будақтап шыққан түтін сияқты үйіріліп тұрады. Оны 180 о.е. 260 ш.б. координаттары бойынша тап.

  • Виктория сарқырамасы
  • Стэнли сарқырамасы

Бұл сарқыраманың аудармасы «Даңғырлақ су» дегенді білдіреді. Жардан құлаған су қабырғасы секундына 2,5 млн литрден астам судан тұрады. Координаты: 430 с.е. 790 б.б.

  • Игуасу сарқырамасы
  • Ниагара сарқырамасы

Жетістіктеріңді бағала

Өзіңнің сабақтағы іс-әрекетіңді бағала. Сөйлемдерді аяқта. Шынайы бол.
Өтінемін күте тұрыңыз