ЖЕР БЕТІНДЕГІ ТІРШІЛІК. Жердің пайда болуы туралы түрлі болжамдардың ұқсастығы мен айырмашылығы неде?

Сабақтың мақсаты:

  • Жер бетінде тіршіліктің пайда болу болжамдарын салыстыруды;
  • Жер бетінде адамдардың өмір сүруінің қазіргі кездегі жағдайын үйренесің.

Мақсатқа қол жеткізу ушін:

  • Жер бетінде тіршіліктің пайда болуы туралы қандай болжамдар барын;
  • Тіршіліктің пайда болуы туралы түрлі болжамдардың негізгі идеясы неде екенін білу қажет  .

Жер бетінде тіршіліктің пайда болуы туралы болжамдар

     Тіршілік – табиғаттың күрделі құбылыстарының бірі. Өте ерте кезден бастап қазіргі күнге дейін Жер бетіндегі тіршіліктің шығу тегі туралы көптеген болжамдар айтылды. Көбірек жалғасын тапқан болжамдар мынадай болады:

Жер бетінде тіршіліктің пайда болуы туралы болжамдар

1. Өздігінен жаралу болжамы

тіршілік өздігінен пайда болған

2. Креационизм

тіршілікті жаратушы – Құдай

3. Панспермия болжамы

тіршілік ғарыштан әкелінген

4. Абиогенез болжамы

тіршіліктің шығу тегі жансыз табиғаттан

5. Биогенез болжамы

тіршілік тек тірі дүниеден өрбиді

Креационизм

     Креационизм (лат. creatio – жаралу) – ертеден келе жатқан діни тұжырымдама. Оған  сәйкес әлемдегі барлық заттарды, соның ішінде тіршілікті  Жаратушы, яғни Құдай жаратқан деп есептейді. Тіршіліктің шығу тегі туралы мәселелерді қарастыра отырып, дін ең алдымен «қалай?» емес, «қандай мақсатта?» шыққан деген сұраққа жауап іздейді. Ғылым ақиқатты іздеу барысында бақылау мен тәжірибелерді кеңінен қолданса, дін ілімі ақиқатты сенім арқылы ұғынуға ұмтылады.

Өздігінен жаралу болжамы

      Мыңдаған жылдар бойы адамдар тіршіліктің өздігінен жаралғандығына сенді. Жансыз материядан қарапайым тәсілдермен жанды заттар пайда болады деп санады. Бейорганикалық қосылыстар, не органикалық қалдықтардың шірінділері кенеттен пайда болу көзі болып табылады деп ойлады.

      ​Уақыт өте келе бұл болжам аздап өзгерді, алайда бұрынғысынша қате болжам ретінде қала берді. Биологияның негізін салушы Аристотель бақалар мен жәндіктер топырақта жаратылды деп жазған. Ал Платон шіру барысында жерден жанды мақұлық өздігінен жаратылатындығы жайында айтқан. Орта ғасырларда организмдердің ыдыраған немесе шіріген қалдықтарынан жәндіктер, құрттар, жыланбалық, тышқан тәрізді түрлі тірі мақұлықтар пайда болады деп есептеген.

1668 ж. италиялық дәрігер Франческо Реди тәжірибе жасаған. Ол өлі жыландарды түрлі ыдыстарға салып, кейбір ыдыстарды жұқа кездемемен жауып, кейбірін ашық қалдырған. Ұшып жүрген шыбындар ашық тұрған ыдыстағы жыланға жұмыртқалап, көп кешікпей жұмыртқалардан дернәсілдер пайда болған. Жабық ыдыстарда дернәсілдер болған жоқ. Осылайша Реди, жыланның етінде пайда болған ақ құрттар – флорентия шыбынының дернәсілі екендігін, етті жауып, оған шыбындарды жолатпаса, онда ет құрттарды «тудырмайтындығын» дәлелдеген. Өздігінен пайда болу тұжырымдамасын жоққа шығарған Реди тіршілік тек алдында болған тіршіліктен туындайтындығы туралы ойын айтқан.

Панспермия болжамы

     Панспермия болжамымен сен 5-сыныпта танысқан болатынсың. Бұл болжамның мағынасын түсінуге 18-сурет көмектеседі. Оның идеясы ғарыштан Жерге түскен ғарыш денесі арқылы тіршілік әкелінгенін түсіндіреді. Панспермия болжамы тіршіліктің пайда болуын түсіндірмейді.

Панспермия болжамы

Абиогенез болжамы

     Жер бетіндегі тірі организмдердің шығу тегіне қатысты абиогенез болжамын кеңес биохимигі Александр Иванович Опарин жасаған. Ол 1924 жылы «Жер бетінде тіршіліктің пайда болуы» атты еңбегін жариялады. Опарин болжамы бойынша, Жер бетінде тіршіліктің пайда болуына әкелген үдеріс үш кезеңге бөлінуі мүмкін:

     Тіршіліктің пайда болуын ол материяның тарихи дамуындағы заңды сапалы кезең ретінде түсіндірді. Жер бетінде тіршілік органикалық қосылыстардың ұзаққа созылған дамуы нәтижесінде, яғни абиогендік жолмен (өлі элементтерден) туындаған. Қазіргі уақытта барлық жанды болмыс тек тірі заттардан туындайды (биогендік шығу тегі).

Өзіңді тексер!

Болжам

Болжамның негізгі идеясы

Креационизм

Өздігінен жаралу болжамы

Панспермия болжамы

Абиогенез болжамы

Адам мен табиғат

      Адам мен табиғат әрқашанда бірге болған, алайда уақыт өте келе техниканың және нанотехнологияның дамуы барысында адам табиғатпен байланысын азайтып, табиғаттан алшақтады. Өзін кондиционер микроклиматты бетон қапасқа қамады. Бұл адамзаттың табиғатпен, географиялық ортамен өзара әрекеттерінің жемісі. Бүгінгі күні табиғат ландшафттарын антропогендікке (қалалық, тау-кен өндірісі, ауылшаруашылық, орманшаруашылық, рекреациялық) – жасанды ортаға айналдыру үдерісі артып келеді.

Жұпта немесе топта талқыла, орында

Адам, табиғат және Жер өзара бір-бірімен тығыз байланыста екендігдаусыз. Олар бір-бірімен қалай әрекеттесетіндігін түсіндір.

  • Адам табиғатқа, ғаламшарға қандай әсерін (пайдалы және зиянды) тигізеді?
  • Ол неге әкеліп соқтыруы мүмкін?
  • Интернет ресурсын пайдаланып, тұжырым мен нәтижелерді «Жүзім» кластері түрінде жаз. Сыныпқа ұсын.

     Қоғам табиғаттан оның ресурстарын көбірек алатын болды. Сонымен бір мезетте табиғатқа өз қызметінің көптеген қауіпті қалдықтарын молырақ қайтаратын болды. Осылайша өзара байланысты екі қиындық туындады.

     Біріншіден, бұл – табиғат ресурстарын тиімсіз пайдалану.
     ​Екіншіден, бұл – қоршаған ортаны ластау.
     ​Қазіргі заман адамының өмір сүруінің үшінші, қажетті шарты – қоғам. Біздің әрқайсысымыз қоғамның бір бөлігі саналамыз. Айналамыздағы адамдардың қолайлы өмір сүруіне қаншалықты жағдай жасалатыны біздің әрқайсысымызға байланысты.

Маслоу қажеттіліктер пирамидасы

     Америкалық психолог А. Маслоу адам қажеттілігінің иерархиялық моделін жасап шығарды. Ол адамдардың көптеген әрқилы қажеттіліктері бар екенін мойындайды. Сонымен бірге осы қажеттіліктерді адам онсыз өмір сүре алмайтын, ең басында адамның ішкі әлеуетін ашуға ұмтылу тұратын ең негізгі бес санатқа бөлуге болады деп санайды.

Көрнекілік үшін мысал:
Ескі заттар. Күнделікті өмірде теледидардан жаңадан шыққан телефондарды жарнамалап жатады. Телефонымыз жұмыс істеп тұрса да, біз телефонның жаңасын сатып алуды ойлаймыз.
  • Жаңасын сатып алғаннан кейін ескісін біз қайда жібереміз?

              Адамға қажетті дүниелер

              Беделді:

              өзін-өзі сыйлау, өзгелерге сыйлату, мойындау, табыс пен жоғары бағалауға қол жеткізу т.б.

              Физиологиялық:

              аштық, шөлдеу, ұйқы, тыныс алу т.б.

              Рухани:

              таным, өзін-өзі белсендіру, өзін көрсете білу т.б.

              Әлеуметтік:

              отбасы, достық, қарым- қатынас, бауыр басу, өзгелерге қамқор болу, өзіне көңіл бөлу, бірлескен әрекет.

              Қауіпсіздік қажеттіліктері:

              қорғалғандық, қауіпсіздік, қолайлылық т.б.

              Өзіңді тексер!

              2-тапсырма

              Мәтіндегі ақпаратты, сонымен бірге өз жазбаларыңды пайдаланып, денотатты граф жасаңдар.

              Денотатты граф – мәтіннен негізгі түсініктің маңызды белгілерін бөліп алу тәсілі.

              Денотатты граф құру ережесі:

              1-кезең – денотатты граф жасалатын негізгі кілт сөзді немесе сөз тіркесін бөліп алу.

              2-кезең – негізгі түсінік пен оның белгілерін байланыстыратын етістіктерді таңдап алу.

              Төмендегі етістіктерді пайдалануға кеңес беріледі:

              • мақсатты білдіретін етістіктер – бағыттайды, болжайды, әкеледі, береді және т.б.;
              • нәтижеге қол жеткізу барысын білдіретін етістіктер – қол жеткізу, жүзеге асыру;
              • нәтижеге қол жеткізудің алғышартын білдіретін етістіктер – негізделеді, сүйенеді, тірек етеді және т.б.

              3-кезең – таңдап алынған етістіктер арқылы байланысатын негізгі түсініктің белгілерін іріктеп алу. Әрбір етістік үшін 1-3 белгі табуға болады.

              Денотатты граф
              Өтінемін күте тұрыңыз