ДЕРЕКТЕРДі ЖИНАУ ЖӘНЕ ЖАЗУ. Дүниежүзінің ғалымдары қандай өлшем бірліктерін пайдаланады?

Сабақтың мақсаты:

  • халықаралық бірліктер жүйесінде өлшем бірліктерін қолдануды үйренесің.

Мақсатқа қол жеткізу үшін:

  • зерттеу жүргізген кезде қолданылатын қандай өлшем бірліктері бар екенін;
  • қабылданған өлшем бірліктерін қалай пайдалану керек екенін білу қажет.

Салмақ пен ұзындықтың ежелгі замандағы өлшем бірліктері

«Өлшеу басталған жерден ғылым да басталады».
​Д.И. Менделеев

  • 2 дм/мин
  • 20 км/сағ
  • 10 м/мин
  • 2 см/с
  • 500 дм/сағ
  • Өлшемдерді жылдам және сонымен бірге дұрыс орналастыру саған оңай болды ма?
  • Бұл тапсырманы орындау үшін нені білу қажет?
  • Тапсырманы орындаудың тәртібін айтып бер. 

     Ежелден ұзындық пен салмақты адамдар өз дене мүшелерімен өлшеген: қолын қаншалықты соза алады, иығына қанша жүк көтере алады және т.б. қолданған. Адамның ең алғашқы өлшеу құралдары да сол себепті оның қолдары мен аяқтары болды. Бұл өте ыңғайлы да, өйткені аяқ-қолың қашанда өзіңмен бірге ғой.

Өз партаңның ұзындығын сүйеммен өлше.

 

Сенің үш сыныптасың өз парталарының ұзындығын сүйеммен өлшесін. Парталарыңның ұзындығы бірдей болып шықты ма? Қалай ойлайсың, неліктен?

Қатардағы парталардың ұзындығы

Мен

  

1-сыныптас

  

2-сыныптас

  

3-сыныптас

  

2-сурет. Бұрынғы өлшем жүйесі

     Ежелден ұзындық пен салмақты адамдар өз дене мүшелерімен өлшеген: қолын қаншалықты соза алады, иығына қанша жүк көтере алады және т.б. қолданған. Адамның ең алғашқы өлшеу  құралы оның қолдары мен аяқтары болды. Бұл өте ыңғайлы да: аяқ-қолың қашанда өзіңмен бірге ғой.

     Түрлі халықтарда күрделі және шиеленіскен өлшем жүйесі қалыптасты. Әрқайсысы, тіптен ең кішкентай мемлекеттің өзі, әр қала өз өлшемдерімен өлшеді. Бұл құнды заттарды есептегенде  және, әсіресе, сауда жасауда үлкен қолайсыздық туғызды. XVIII ғасырда әртүрлі елдерде қолданылатын 400-дей өлшем түрлері болды. Өлшемдердің алуан түрлілігі сауда барысын қиындатып жібергендіктен,  әр мемлекет өз елі үшін бірыңғай өлшем түрін енгізе бастады.

Қазақ халқының ежелгі өлшемдері

     Масса өлшемі заттардың ауырлығын анықтау үшін қолданылады. Қазақтар ежелден кішігірім заттарды, азғантай ұзындықты қарыспен, қадаммен, саусақпен т.б. өлшеген.
     ​Қазақ тілінде «ат шаптырым жер», «бие сауым уақыт», «бір елі» деген сияқты мезгіл, қашықтық және көлемді белгілейтін сөздер сақталған.
     ​Қазақ халқы сұйықтық (қымыз, шұбат т.б.) мөлшерін өлшеу үшін көнек, жанторсық, торсық, мес, саба және т.б. теріден жасалған ыдыстарды пайдаланды. Уақыт өте келе олардың атауы сұйықтық өлшеміне пайдаланыла бастаған. Мөлшер ыдыстың көлемімен анықталған. Мысалы, торсықта 7–8 л қымыз болса, мескеге 2,5–3 торсық қымыз сыяды.
     ​Қадам – адам аяғының адымына тең ұзындық өлшемі (60–70 см).
     ​Құлаш – иық деңгейінде екі жаққа жайылған екі қолдың саусақ ұштарына дейінгі мөлшерге тең ұзындық өлшемі. Құлаш саудада, тұрмыста, сондай-ақ салық төлеу кезінде есептесу үшін пайдаланылған.
     ​Қап – масса өлшемі. Бір қап Қазақстанның оңтүстігі мен Орталық Азияда 65–66 кг-ға, Қазақстанның басқа өңірлерінде 6 пұтқа (96 кг) тең. Астық массасын өлшеу үшін салық төлеу кезінде, саудада және өзара тауар алмасу кезінде есептесу үшін пайдаланылған.

Халықаралық бірліктер жүйесі (СИ)

     Қазіргі күні XIX ғасырдағы өлшемдер мен массаның алуан түрлілігінен есептеу немесе өлшеу жасағанда адамдардың  қалайша шатаспағандары таң қалдырады. 1960 жылы Халықаралық бірліктер жүйесі (СИ) қабылданды (3-кесте).
     СИ – халықаралық бірліктер жүйесі, метрлік өлшемдер​ жүйесінің заманауи нұсқасы. СИ әлемдегі күнделікті өмірде де, ғылым мен техникада да айрықша кең көлемде қолданылатын бірліктер жүйесі болып табылады.

Халықаралық бірліктер жүйесі (си)

Елдердің халықаралық бірліктер жүйесін (СИ) пайдалануға көшуі

    Қазіргі кезде метрлік өлшем жүйесі дүниежүзі бойынша кең тараған өлшем. Халықаралық бірліктер жүйесі әлемнің 130-дан астам елінде қолданылады. Масса, ұзындық, арақашықтық және басқа параметрлер кестесі бір көрсеткішті басқа көрсеткішке оңай ауыстыруға мүмкіндік береді. Белгілі бір себептермен бұл жүйеге өтпеген, өз параметрлерін қолдануды жалғастырып келе жатқан елдер – АҚШ, Мьянма мен Либерия. Америка ғылыми өндіріс саласында СИ жүйесін қолданады. Қалған барлық жерде америкалық параметрлер қолданылады.

Метрлік жүйеге өту күні. СИ жүйесін негізгі немесе жалғыз жүйе ретінде қабылдамаған елдер (Либерия, Мьянма, АҚШ) қара түспен белгіленген.

Өлшеу –  арнайы техникалық құралдардың көмегімен, тәжірибелік жолмен физикалық шаманың мәнін табу.

4-кесте

0,3 т = кг

2 ч = с.

200 г =кг

0,5 ч = с.

450 мм = м

6 мин = с.

2 км = м 

90 км/ ч = м/с

0,6 км = м

36 км/ч = м/с

30 см = м

4-кестенің жалғасы

     СИ жүйесін көптеген беделді халықаралық ұйымдар мойындаған, оның ішінде Білім беру, ғылым және мәдениет мәселелері жөніндегі Біріккен Ұлттар Ұйымы (ЮНЕСКО) бар. СИ жүйесін мойындағандардың арасында – Стандарттау жөніндегі Халықаралық ұйым (СХҰ), Халықаралық заңнамалық метрология ұйымы (ХЗМУ), Халықаралық Электртехникалық комиссия (ХЭК), Таза және қолданбалы физика халықаралық одағы және басқалары бар.

АҚШ-тың кейбір автомагистральдарында автомобиль осы жылдамдықпен бірқалыпты қозғала отырып, 7200 с ішінде 283 552 ярд жүрген болса, ең жоғары рұқсат етілген қозғалыс жылдамдығын анықта. 

Жыл сайын өтетін жетінші сыныптықтардың жүгіруден күзгі жарысында мектеп рекорды жаңартылды. Жетінші сынып оқушысы берілген қашықтықты 200 с ішінде 295,28 дюйм/с жылдамдықпен жүгіріп өтті. Оқушы қандай қашықтыққа жүгірді?

Егер 25 фут/с жылдамдықпен жүгіретін болса, осы рекордты ол келесі жылы жасай ала ма?

Қазақстанның құрметті азаматы. Халықаралық дәрежедегі спорт шебері.

Марат Жыланбаев – марафондық жүгіруден Гиннестің рекордтар кітабына жеті рет енгізілген қазақстандық рекордшы. Азия, Африка, Аустралия мен Американың ірі шөлдерін жалғыз өзі жүгіріп өткен ғаламшардағы бірденбір адам. Ол Еуропадағы ең биік тау шыңы Эльбрусқа (5 642 метр) жеті күнде көтерілген.

Марат Жыланбаев – марафондық жүгіруден Гиннестің рекордтар кітабына жеті рет енгізілген қазақстандық рекордшы.

Өзіңді тексер!

 

Бұл шаманы СИ бірлігімен өрнекте. 

Жеті қарысты сыйғызу үшін адамның маңдайы қандай болуы қажет?

 

Бір пұт қанша мысқалға тең екендігін есепте.

 1 пұт =  мысқалың

Өтінемін күте тұрыңыз