ЗЕРТТЕУ МӘСЕЛЕЛЕРІ. Зерттеу кезінде тәуелді, тәуелсіз және қадағаланатын айнымалыларды қалай анықтауға болады?

Сабақтың мақсаты:

  • Тәуелсіз, тәуелді және қадағаланатын айнымалыларды анықтауды үйренесің.

Мақсатқа қол жеткізу үшін:

  • айнымалы дегеніміз не;
  • тәуелді және тәуелсіз айнымалылардың айырмашылығы қандай екенін білу қажет.

Айнымалы

     Ғалымдар өзгерген жағдайдағы зерттеу нысанына бақылау жасау үшін, не болмаса жаңа нәтижеге қол жеткізу үшін айнымалыны пайдаланады. Мысалы, егер сені мектеп дәлізінің екінші басындағылар естігенін қаласаң, саған дауысыңды қаттырақ шығару керек. Бұл мысалда дауыстың күші (қаттылығы) айнымалы болып табылады. Ғалымдар нәтижеге қол жеткізу үшін айнымалыларға күрделі іс-қимылдар қолданады, яғни оларды өз қалауынша өзгертеді.
     ​Айнымалы бірнеше түрге бөлінеді:
     ​Тәуелсіз айнымалы –  тәжірибе жасаушы өзгертетін айны малы. Тәжірибеде – тәуелді айнымалыға (айнымалыларға) тигізетін әсерін бақылауға болатындай етіп әдейі өзгертілетін кез келген айнымалы.
     ​Тәуелді айнымалы – тәуелсіз айнымалыны енгізгенде, оған жауап ретінде өзгеретін фактор, яғни тәуелсіз айнымалыны немесе айнымалыларды өзгертудің нәтижесі оның мәні болады.
     ​Қадағаланатын айнымалы –  тәжірибе жасау барысында өзгермеуі тиіс шарттар.

Жұмыс топта

  • Тәжірибенің негізгі кезеңдерін есіңе түсір. Зерттеудің нысаны мен мәні неде?
  • Мысал ретінде кез келген зерттеу нысанын ата және оған зерттеу тақырыбын ойлап тап.
  • Зерттеудің негізгі тәсілдерін ата. Бұл ақпарат саған сабақ тақырыбын зерттеу кезінде қалай көмектесе алады?
  • Қазіргі таңда ғылымда зерттеу жүргізу кезінде ғалымдар айнымалы деген түсінікті қолданады.

Айнымалы –  өзгеретін, уақыт өте келе немесе белгілі бір жағдайда ұлғаюға немесе кішіреюге бейім тұратын нәрсе.

«Суда жүзетін жұмыртқа» тәжірибесі

Саған:

  • үш шыны ыдыс,
  • шикі жұмыртқа,
  • қасық,
  • ас тұзы қажет.

1. Бірінші шыны ыдысқа шикі жұмыртқаны сал, үстіне краннан су құй. Нені байқадың? Қалай ойлайсың, неліктен жұмыртқа ыдыс тың түбіне түсіп кетті? Бақылау нәтижесін дәптеріңе жазып қой.

2. Екінші ыдысқа су құй да, оған тұз салып, ащы тұзды ерітінді жаса. Шикі жұмыртқаны сал. Нені байқадың? Жұмырт қаның судың бетіне шыққанын қалай түсіндіресің?

3. Үшінші ыдысқа алдымен жұмыртқа сал. Сосын бірінші ыдыстан, одан кейін екінші ыдыстан, кезектестіре отырып су құй. Нені байқадың? Бақылау нәтижесін дәптеріңе жаз.

  • су
  • шикі жұмыртқа

Осы тәжірибедегі зерттеу нысаны болған не? 

  • шикі жұмыртқаның суда жүзу мүмкіндігі
  • шикі жұмыртқаның сапасы
  • ас тұзы
  • су

  

  • су
  • жұмыртқаның судың бетіне шығуы

Қайсысы тәуелді?

  • су
  • жұмыртқаның судың бетіне шығуы

Қадағаланатын айнымалы ретінде нені атай аласың?

  • Өз жауабыңды түсіндір.

  

Жұмыртқа «суда жүзетін» болуы үшін не істеу қажет болды?

  

Тәжірибе жасау кезінде зерттеліп отырған нысандағы өзгерістерге (тәуелді айнымалы) қол жеткізу үшін өзгертілуі қажет айнымалыны тәуелсіз айнымалы деп атайды.

Өзіңді тексер!

  

  

  

Ойлан, тапсырманы орында

Қайық тезірек жүзу үшін қай айнымалыны өзгерту қажет?

Дұрысын белгіле 

  • Желкенді көтеру.
  • Желдің күші.
  • Ағынмен жүзу.
  • Якорь тастау.
  • Желкенді жинау.
  • Жағада тоқтау.
  • Буксирге алу.
  • Екі мысал келтір.

1) 

2) 

Жылдың әр мезгіліндегі ағаш
  • Осы ағаштың өзгеруіне не әсер еткенін анықта.
       
  • Бұл суретте нені тәуелді айнымалы деп атауға болады? 
  • Әлібектің дене температурасы неліктен көтерілуі мүмкін екендігіне бір мысал келтір.
  • Бұл жерде тәуелсіз айнымалылар ретінде нені атауға болады?
  • Бұл жерде тәуелді айнымалылар ретінде нені атауға болады? 
Тұз және сумен тәжірибе нәтижелері

Ерітілген тұздың мөлшері

Судың көлемі

Су температурасы

Қоспа араласты ма?

15 г

50 мл

25℃

Иә

30 г

100 мл

25℃

Иә

45 г

150 мл

25℃

Иә

60 г

200 мл

25℃

Иә

Маржан өзінің тәжірибесінде нені зерттеді?

  • әртүрлі көлемдегі суда қанша тұз еритінін;
  • әртүрлі су температурасында қанша түз еритінін;
  • араластыруды жылдамдататын болсақ, тұз қаншалықты тез еритінін;
  • араластыруды ақырындататын болсақ, тұз қаншалықты тез еритінін.

Бұл тәжірибеде қайсысы айнымалы? Тәуелсіз және тәуелді айнымалыларды ата.

Жетістіктеріңді бағала

Өлшем

Дескриптор

Белгі

Тәуелсіз, тәуелді және қадағаланатын айнымалыларды анықтай білу

Мына түсініктердің анықтамасын білемін: айнымалы, тәуелсіз айнымалы, тәуелді айнымалы, қадағаланатын айнымалы

 

  • x

Тәуелсіз, тәуелді, қадағаланатын айнымалылар арасындағы айырмашылықтарды түсінемін

 

  • x

Тәжірибеде тәуелсіз, тәуелді, қадағаланатын айнымалыларды анықтай аламын

  • x
Өтінемін күте тұрыңыз