Елімізде өмір сүруге қолайсыз жерлер бар ма

Сабақтың мақсаты:

  • өз аймағыңдағы кейбір экологиялық мәселелердің себебін талдауды үйренесің.

Мақсатқа қол жеткізу ушін:

  • қазіргі уақытта қандай экологиялық мәселе айтарлықтай қауіпті блып табылатынын;
  • қазіргі кездегі туындап отырған экологиялық мәселе лердің себебі неде екенін білу қажет.

Проблемы водных ресурсов Казахстана

      Ең маңызды, қоршаған ортаның, табиғат пен биосфераның тіршілік үшін баға жетпес шынайы компоненті – су.

     Қазақстан Республикасында 85 мыңнан астам өзен мен уақытша ағын сулар бар. Оның ішінде 11,5 мыңы ұзындығы 10 км-ден асатын өзендер, 3447 көл, 4500 тоған және суқойма бар.

     Ең ірі өзендер: Ертіс, Жайық, Есіл, Тобыл. Оңтүстік пен Орталық Қазақстанның ағынсыз аудандарынан Сырдария, І ле, Нұра, Сарысу ағып өтеді. Сонымен қатар Қазақстан шегінде Арал теңізі және Балқаш көлі тәрізді ірі тұйық суқоймалар орналасқан.

Берілген Қазақстан Республикасының картасымен жұмыс жаса.  
  • Еліміздің аумағындағы барлық су нысандарын тауып көрсет.
  • Еліміздің қай аймағында су ресурсы мол екенін анықта.

     Судың қалыптасуында табиғи түрткі жайт себебінен болатын су ресурстарының өзіне тән тапшы лығымен қатар, құрлықтың жерүсті суының сапасына адамның ауылшаруа шылығы, су көлігі, өнеркәсіпті, энергетика мен коммуналдық шаруашылықты қарқынды дамыту барысында атқаратын іс-әрекеті әсер етеді.

      Суды негізгі ластаушылар өнеркәсіп және ауылшаруашылығы болып табылады. Сонымен қатар судың сапасына ауылшаруашылығына пайдаланылған жерден шайылған улы химикаттар мен тыңайтқыш тәрізді ластаушылар әсерін тигізеді. Судың сапасын өнеркәсіптік және тұрмыстық пайдаланылған сулар айтарлықтай төмендетеді. Қалалар мен өнеркәсіп орталықтарында пайдаланылған сулар суқойманың жалпы көлемін ластаушы заттардың шамамен 15–20%-ын құрайды.

      Қазақстанда ылғалдандыру жеткіліксіз және тұрақты емес аймақтар көп. Осындай аймақтарда суармалы жердің аумағын ұлғайтуға қатысты жүргізілетін шаралар жер бетіндегі судың сапасы мен көлеміне жағымсыз әсер етеді. Ауылшаруашылығы, өнеркәсіп және жылу энергетикасы салалары елімізде негізгі су тұтынушы салалар болып табылады.

      Айтарлықтай су тапшылығы еліміздің батысы мен оңтүстігінде байқалады. Негізгі су тұтынушылар – суармалы егіншаруашылығы (72%), өнеркәсіп (29%) және коммуналдық шаруашылық (6,0%). Суармалы егіншаруашылығында судың 1,5–2 есе артық шығыны байқалады.

Ойлан!
  • Сен тұратын аймақта су ресурсына қатысты қиындықтар бар ма?
  • Бар болса, туындаған қиындықтардың себебі не? Ойлан.
  • Жергілікті жердегі су ресурсына қатысты туындаған мәселені шешу үшін қандай қадамдар жасалып жатыр?

Семей ядролық сынақ полигонында

     Семей ядролық сынақ полигонында 40 жыл бойы ядролық қаруға жүргізілген сынақ адамдардың денсаулығы мен қоршаған ортаға орны толмас зиянын тигізді, халықтың науқасқа шалдығуы мен өлім-жітімнің жалпы санын арттырды. Семей және оған іргелес жатқан Павлодар, Шығыс Қазақстан және Қарағанды облысының аудандары экологиялық апат аймағы ретінде танылды.

     Ұрпақтан-ұрпаққа берілетін ядролық сынақтың жекелеген зардаптары зиянды әсерін тигізіп жатыр. Бұл зардаптарды жою арнайы мемлекеттік бағдарламалар мен халықты емдеусауықтыру, қалпына келтіру, әлеуметтік қорғау және аумақты әлеуметтік-экономикалық дамыту бойынша іс-шаралар кешенін жүзеге асыруды талап етеді. Бүгінгі күні Семей ядролық сынақ полигоны аумағында ауылшаруашылық, тау-кен өндірісі және геологиялық барлау жұмыстары жүргізіліп жатыр. Полигон аумағы қоршалмаған және орны белгіленбеген, қауіп туралы ескертетін ешқандай белгі жоқ. Халық бұрынғы полигон аумағына, сонымен қоса радиологиялық тұрғыдан айрықша қауіпті саналатын орын – полигонның сынақ алаңдарындағы ядролық жарылыс эпицентріне еркін кіріпшыға алады.

Ойлан!

  • «Семей полигонының тарихы» ақпараттық графикасын мұқият зерделе.
  • Одан өзің үшін қандай пайдалы ақпарат аласың?
  • Қазіргі уақытта ядролық сынақтардың қандай зардаптары байқалады?

Влияние промышленных и бытовых отходов на окружающую среду

     Өнеркәсіп өндірісі барысында пайда болған улы қалдықтар тіршілік иелерін шығын етіп, табиғатқа айтарлықтай зиян келтіріп отыр. Алайда күн сайын көп қоқыс шығаратын тек өнеркәсіп қана емес. Әрбір адам қоршаған ортаны тұрақты түрде ластайды, бірақ оны өзі байқамайды.

     Тасталған қалдық тұрғысынан қалалар табиғаттың ең бас ты жауы болып табылады. Ауылдық жер қазіргі қалалар тұрмысымен салыс тыр ғанда әлдеқайда таза экологиялық орта деуге болады.

     Қалдықтың аса үлкен көлемі қа ла лық қоқыс ор нына шығарылады. Бұл қалдықтар үйін дісі атмосфераға орны толмас зиян кел тіріп, жүз жылдап жатады.

      Улы қалдық маңында тіршілік ететін жануарлар осындай қоқыс үйінділерінен қатты зардап шегеді. Тонналаған қалалық қоқыстың астында жатқан жерасты сулары да ластанған. Демек, жақын жердегі суқоймалар да қоқыстардың жағымсыз әсеріне ұшырайды. Осындай лас суқоймадан су ішкен жануар қауіпті ауру тудыратын химиялық қосылыстарды қабылдайды. Ал балықтарға ластанған суқоймаларда тіршілік етуге тура келеді.

Ойлан!
  • Әртүрлі елдегі қатты тұрмыстық қалдықтың қайта өң делуі туралы ақпараттық графиканы зер де ле.
  • Біздің республикамыз ту ра лы не айта аласың?
  • Елі міз де қоқыс тиімді өңделе ме?

Сжигание мусора

     Адамдар зиянды әсерді азайту үшін қоқысты жағады. Бұл қоршаған ортаны қандай да бір деңгейде қорғауға көмектеседі деп ойлайды. Мұндай шарадан экологиялық жағдай жақсарған жоқ, ауа бұрынғыдан да ластанады. Қалдықты жаққан кезде атмосфераға ісік ауруын тудыратын және тіршілік иелеріне жағымсыз әсер ететін улы зиянды заттар шығарылады. Органикалық хлор және басқа да қауіпті элементтер қалдықтарды өртеу барысында бөлінеді. Қалдықты өртейтін зауыттар құру қоршаған ортаны жақсартпайды, керісінше шығынға батырып, тіршілік әлемін жоғалтуға әкелетіндігі жөнінде ойлану қажет.

Өзіңізді тексеріңіз!

Бақылау жүргіз.

  • Үйде бір апта ішінде қаншалықты қоқыс жинақталатынына назар аудар. 
  • Fқпараттық графикадағы «Табиғи жағдайда қалдық түрлерінің ыдырау уақыты» ақпаратын пайдаланып, өзіңнің отбасыңда бір аптада жинақталған қоқыс үйіндіде ыдырауы үшін ең көп шамалас уақытты сана.

Қорытынды жаса. Бақылау нәтижесін және қорытындыңды дәптерге жаз.

  1.  
  2.  
  3.  
  4.  
  5.  
  6.  
  7.  
  8.  
  1.  Жергілікті аумақтағы қалдықтарды жою туралы не білесің?
  2. Жергілікті аумақтағы қалдықтарды жою қоршаған ортаға қалай әсер етеді?

Fқпараттық графиканы зерделе.

  • Қоқыс үйіндісі деген не? Тасталған қалдық үйімізге қалай қайтып оралады? Әңгімелеп бер.

Қосымша ақпарат көздерін пайдаланып, «Суға қолжетімділік. Қазақстанда сумен жабдықтау сапасы» тақырыбында материал жина.

  • Сен «сумен жабдықтау сапасы», «қолжетімділік» сөз тіркестерін қалай түсінесің?
  • Оқыған материалдардан қандай өзіңе пайдалы ақпарат алдың? Ол сабақ тақырыбына қалай байланысты болуы мүмкін?
Өтінемін күте тұрыңыз