ЭКОЛОГИЯ ЖӘНЕ ТҰРАҚТЫ ДАМУ. Экожүйе компоненттері арасында қандай байланыс бар (тұсаукесер сабақ)

Сабақтың мақсаты:

  • экожүйе компоненттерінің өзара байланысын графика түрінде көрсету және тұсіндіруді үйренесің.

Мақсатқа қол жеткізу ушін:

  • экожүйе қандай компоненттерден тұратынын;
  • экожүйе компоненттері бір-бірімен қалай байланысқанын білу қажет.

Экожүйе

Есіңе!
  • Бұл тақырыпты оқуға кіріспес бұрын, экожүйе деп нені атайтынын есіңе түсір.
  • «Экожүйе компоненттері» түсінігі нені білдіреді?

Жауап беруге қиналсаң, төмендегі әзіржауапқа жүгін.

     Тірі организмдер мен олардың айналасындағы жансыз дүниелер бір-бірімен ажырамас байланыста және экожүйе түзе отырып, үнемі өзара әрекеттестікте болады.

     Экожүйе – бұл экологиядағы негізгі функционалдық бірлік, оған тірі организмдер де, жансыз орта да – өзара бір-бірінің қасиеттеріне әсер етуші және Жер бетіндегі тіршілікті қазіргі қалпында ұстап тұру үшін қажетті екі компонент кіреді. Табиғатта бірде-бір организм экожүйеден тыс өмір сүрмейді.

Сұрақтарға жауап бер
  • Суретті қара. Қайсысын экожүйе деп атауға болады? Ал қайсысы экожүйеге жатпайды? Неліктен? Түсіндір.
Жылқылар                                           Ақ аюлар                                         Пілдер                                             Алаша аттар  

Экотоп. Биоценоз

      Экожүйе құрамы екі компонент тобынан тұрады: абиотикалық – жансыз табиғат компоненттері (экотоп) және биотикалық – жанды табиғаттың компоненттері (биоценоз).

     Биоценоз – өсімдіктер мен жануарлар әлемі және микроорганизмдер әлемі өкілдерінің жиынтығы. Экотоп басты екі құрамбөлік: алуан түрлі көріністі климат және геологиялық орта – топырақ, жер қыртысынан тұрады. Бұл жүйенің барлық компоненттері тұрақты және күрделі өзара әрекеттестікте болады.

Экожүйе

биоценоз

экотоп

 

 

Два яруса экосистемы

     Қоректену тұрғысынан экожүйе 2 сатыға бөлінеді:

– жоғарғы автотрофты (өздігінен қоректенетін) саты немесе «жасыл белдеу». Бұл саты құрамында продуценттер хлорофилл бар өсімдіктер мен олардың бөліктерін қамтиды. «Жасыл белдеуге» кіретін организмдер автотрофты немесе түзуші деп аталады. Бұл организмдердің басты ерекшелігі фотосинтез үдерісінде бейорганикалық заттардан органикалық заттар түзе алуы болып табылады;

– төменгі гетеротрофты (басқалармен қоректенетін) саты, немесе «қоңыр белдеу». Бұл белдеуге кіретін организмдер автотрофтар түзген органикалық заттармен қоректенеді, өйткені оларды өздігінен жарата алмайды. Олар гетеротрофтар немесе консументтер (тұтынушы) деп аталады.

     Кез келген жүйеде органикалық қалдықтар (жануарлардың қалдығы, нәжіс т.б.) пайда болады, оларды редуценттер (ыдыратушы) немесе сапрофиттер деп атайды. Ыдыратушылар да гетеротрофты организмдерге қорек бола алады.

Редуценттер (ыдыратушылар) – жануарлар мен өсімдік-тердің органикалық қалдықтарымен қоректенетін организмдер (әдетте бактериялар мен саңырауқұлақтар).

Взаимосвязь компонентов экосистемы

     Көбіне экожүйе компоненттерінің өзара байланысы бірбірімен нұсқар арқылы жалғастырылған нысандар түрінде көрсетіледі.

Экожүйе
Ойлан, тапсырманы орында
  1. Суреттегі экожүйеге атау бер. Осы экожүйе компоненттерінің байланысын дәптеріңе сызба түрінде көрсет. Олардың қайсысы продуцент (түзуші), редуцент (ыдыратушы) немесе консумент (тұтынушы) болатынын жаз.
  2. Берілген экожүйені Венн дөңгелектері түрінде бейнеле.
  3. Экожүйе компоненттерін дұрыс ретпен орналастыр. Экожүйеге атау бер. Осы экожүйенің экотобын (мекендейтін ор- нын) сипатта:

    ​​а) шөп, қаршыға, жылан, кесіртке, шегіртке;
    ​ә) шырша, қаршыға, мұртты қоңыз, тоқылдақ;
    ​б) қабылан, өсімдіктер, маймылдар, жәндіктер.
Венн дөңгелектері

Биологическое разнообразие

Мәтінді оқы. Тапсырмаларды орында.

     Біздің Жер ғаламшары тіршілік ортасы мен түрлерінің алуан түрлілігімен ерекшеленеді. Оған микроорганизмдер де, сондай-ақ қойлар, киттер, бақбақ пен мамонт ағашы (секвойя-дендрон), тропиктік ормандар, далалық ландшафт, суармалы шалғындар мен көлдер, теңіздер мен шөл далалар да кіреді. Осының барлығы биологиялық алуантүрлілік деп аталады. Жануарлар мен өсімдіктер биологиялық жүйе құрайды, ол биоценоз деп аталады. Адам өсімдіктер мен жануарларсыз өмір сүре алмайды. Адамдар олармен бірге бір биологиялық жүйе құрай-ды. Ол – биологиялық алуантүрліліктің бір бөлігі. Өсімдіктер, жануарлар мен адамдарға тіршілік ету үшін қоршаған орта қажет, сондықтан олар биотоп деп аталатын тіршілік кеңістігін қалыптастыруға қатысады. Биотоп, мысалы, су түбінің біртұтас құрылымымен, суының сапасымен, қандай да бір аумақтың беткі құрылымымен және климатымен сипатталады. Организмдер тобы мен олардың тіршілік ортасы экожүйе құрайды. Түрлі өлшемдегі көптеген экожүйе бар. Ішінде жүзіп жүрген тіршілік иелері бар шалшық су, сонымен бірге өзіне тиесілі тіршілік иелері бар шөл дала да, жылғалар мен орман телімі де экожүйе болып саналады. Биологиялық алуантүрлілік әдетте тіршілік иелерінің көптүрлілігі негізінде анықталады. Оны өлшеу оңай: белгілі бір қоршаған ортада қаншалықты түр тіршілік етсе, биологиялық алуантүрлілік деңгейі соншалықты жоғары болады. Түрлердің алуантүрлілігі сонымен бірге экожүйе жағдайының көрсеткіші бола алады.

     Тіршілік иелерінің бір-бірімен өзара қарым-қатынасы да алуан түрлі: олар бір-біріне қолдау көрсетеді, ресурстарды пай-далану кезінде бір-бірімен бәсекелес болады және олар бір-бірін жойып та жібереді.

1-тапсырма

Сұраққа жазбаша жауап бер.
  • Мәтінде экожүйе туралы не айтылған?

  →  →  → 

3-тапсырма

Сұрақтарға жауап бер.
  1. Экожүйе қандай сатыларға бөлінеді?
  2. Экожүйенің биотикалық компоненттеріне мысал келтір.
  3. Өз төңірегіңде кездесетін автотрофтардан кем дегенде үш мысал келтір.

Астық тұқымдастар мен түрлі шөптерді көкқасқа шегірткелер жейді, ал оларды өз кезегінде құстар мен ұсақ аңдар қорек етеді. Құстар мен ұсақ аңдарды жыртқыш құстар мен жыртқыш аңдар аулап, азық етеді. Ал олардың барлығының бойында паразиттер өмір сүруі мүмкін. Ақыр соңында бәрі сапрофиттер мен топырақ микрофлорасы бар жерге түседі.

Өсімдік онда аз, жануарлар да көп кездеспейді. Осының салдарынан бұл экожүйенің өте әлсіз жүйесі организмдердің бірнеше түрінің жойылуына төтеп бере алмайды. Ол жерге кішігірім тал-бұталар, сондай-ақ кеміргіштер мен жыландар да, өсімдіктер мен жануарлар әлемінің барлық түрі қажет. Егер қандай да бір өсімдік өспей қалса, онда ұсақ жәндіктер жойыла бастайды. Оның артынан кесірткелер, ұсақ омыртқалылар және ұсақ аңдармен қоректенетін ірі жануарлар, сондай-ақ құмдағы қорегін әуеде жүріп аңдитын құстар да қырыла бастайды.

Өсімдікке аса бай емес. Оның көп бөлігін бұғылардың негізгі қорегі болып саналатын бұғы мүгі құрайды. Егер осы тізбекті бұзып, бұғы мүгін жоятын болсақ, онда бұғылар да құрып кетеді.

«Тұйық экожүйені өз қолыңмен жаса» жобасы

Өсімдік адамдарға тек азық пен оттегі көзі ретінде ғана қажет емес. Адам психикасы мен миы табиғаттың жасыл қазынасына тәуелді. Әсем көрініс эстетикалық қажеттілікті қанағаттандырып, көңіл күйді көтереді, хал-жағдайын жақсартады. Табиғат бұрышын жасаудың тамаша тәсілдерінің бірі – әйнек ыдыста кішігірім бақ жасау. Саған ата-анаңмен бірлесіп жоба жасау қажет. 2 ай бойы жұмыс жасайсың. Тұйық экожүйе әзірлеу барысын фотоға түсір немесе бейнетүсірілім жаз. 2 айдан кейін сынып алдында өзіңнің жобаңды танысты- руың керек.

Саған қажет:

  1. Қақпағы жабылатын әйнек немесе пластик ыдыс.
  2. Өсімдіктер. Барынша лайықты түрлері – мүк, традесканция, хлорофитум мен қырыққұлақтың кішігірім өскіні. Басқа да өсімдіктерді қолдануға болады. Таңдауға қойылатын басты талап: баяу өсуі, күй талғамаушылық және басқа өсімдіктермен үйлесімділікте болуы.
  3. Үй өсімдіктеріне арналған әмбебап топырақты алуға болады. Eгер даладан топырақ алатын болсаң, онда өсімдіктің бастапқы өсіп тұрған жерінен алған дұрыс.
  4. Дренаж – керамзит, ұсақ қиыршық тас немесе керамика кесектері, жалпы, шіруге бейім емес және суды өзіне сіңіріп алмайтын кез келген материал.

Жұмыс барысы

  1. Ең алдымен ыдысқа дренаж сал. Оның мөлшері ыдыстың көлемі-не және өсімдіктің түріне байланысты: ыдыс кішірек және өсімдік ылғалсүйгіш болған сайын, дренажды да азырақ салу қажет. Көлемі 0,5 л болатын ыдыс пен мүк тәрізді өсімдік үшін қалыңдығы 1,5–2 см болатын дренаж жеткілікті. Топырақ дренажбен араласып кетпес үшін, оның үстіне аздаған мөлшерде құм себуге болады. Егер мойны жіңішке шыны сауыт пайдалансаң, онда дренажды ыдыстың түбін зақымдап алмайтындай, қасық тәрізді құралдың көмегімен абайлап салу қажет.
  2. Одан кейін топырақ сеп. Топырақтың қалыңдығы өсімдіктің түріне байланысты болады. Мысалы, мүк көп топырақты қажет етпейді. Тамыр жүйесі жақсы дамыған өсімдік-терге олардың көлеміне байланысты топырақтың қалың болғаны қажет.
  3. Енді өсімдікті отырғыз. Мүкті топыраққа қойып, ақырындап жаншыңқырап бас. Ал басқа өсімдіктер үшін топырақта ойық жасап, оған тамырын орналастыр да, топырақпен түбін жап. Топырақты аздап қана үстінен тығыздауға болады. Мойны жіңішке ыдысқа отырғызу үшін ұзын қысқыш немесе екі таяқша және ептілік қажет.
  4. Одан кейін су құй. Судың мөлшерін тек тәжірибелік жолмен анықтауға болады, бұл – ең қиын сәт. Мұндай экожүйе ұзағырақ қуаныш сыйлағанын қаласаң, судың мөлшері өсімдіктің тіршілігі үшін жеткілікті болуы қажет. Бірақ батпаққа айналып кетпес үшін, артық құймаған дұрыс.

Бірінші күні су құйғаннан кейін ыдысты бір тәулік бойы жаппа. Содан кейін тығыздап жауып, 12 сағат қой. Сосын іштегі өсімдіктің жағдайына қара. Мысалы, мүк үшін: егер ыдыстың ішкі жағы қатты суланып тұрса, онда қақпағын ашып, судың булануына мүмкіндік туғыз. Егер ыдыстың қабырға-сы суланбаған болса, аздап су құю керек. Сумен тәжірибе кезінде өсімдіктің жерсінгенін немесе үйренісе алмағанын аңғарасың.

Жетістіктеріңді бағала

Жетістіктер қолы

Әрбір саусағыңды кезегімен ұстап, сабақта жаңадан не білгеніңді, нені үйренгеніңді, қандай дағдыны игергеніңді айт.

Өтінемін күте тұрыңыз