Неліктен экожүйенің ауысуы орын алады

Сабақтың мақсаты:

  • экожүйенің ауысуы түсіндіруді уйренесің.

Мақсатқа қол жеткізу ушін:

  • экожүйенің ауысуы қандай түрткіжайттар әсер ететінін білу қажет.

Табиғат қоғамдастығын алмастыру түрткіжайттары

Ойлан, тапсырманы орында

Сұрақ бойынша ойлан. Сыныпқа өз нұсқаңды ұсын.

  • Биоценоздан қандай да бір түр жойылған кезде қалғандары оның орнын басады, санын көбейтеді және оның рөлін атқарады. Онда не үшін бірлестіктердің алуан түрлілігін сақтау жөнінде уайымдаймыз?

     Бір табиғи нысанды бақылай жүріп, жыл ішінде оның келбетінің айтарлықтай өзгергенін байқауға болады. Күннің ыстығына күйген дала қызғалдағы, айылқияқ, жауқазындар көктемдегі гүлдеген келбетіне мүлде ұқсамайды. Қардан «көрпе» жамылған қысқы орман қызғылт сары, сары, ашық қызыл түске енген күзгі орманнан мүлде бөлек. Көк шалғын ның келбеті де көктем мен жазда түрлі шөптесіндер гүлдейтін-діктен өзгеріп отырады. Оның үстіне экожүйеде маусымдық өзгерістерден басқа көпжылдық өзгерістер де орын алады.

     Экожүйе – тұрақты, өздігінен реттелетін жүйе екенін сен білесің. Кез келген жүйе үнемі даму үстінде болады. Онда әдетте сандық және сапалық ауысулар түріндегі өзгерістер орын алады. Осылайша экожүйенің даму үдерісінде ондағы қарапайым бірлестіктер түр құрамына бай, күрделі құрылымы бар әлдеқай-да күрделілерімен араласып кетеді. Экожүйенің даму негізін-де осы экожүйе биоценозының құрамына кіретін бірлестік-тердің (өсімдік, жануар, саңырауқұлақ, микробиологиялық) ауысуы жатады. Мысалы, біршама уақыт ішінде өзенді шөп басып, батпақтанады, батпақ шалғынға, ал шалғын орманға айналады.

Пример смены одной экосистемы другой

     Көлде заттар айналымы тұйықталмаған, сондықтан«қоқыс» толықтай өңделмейді, су түбіне жинала береді. Ақырында жағдай өзгереді де, кей кездері көл батпаққа, сазға айналады. Бұл қалдықтар жинақталып, нығыздалып, шымтезекке айналады. Оның суы азайған бетіне алдымен ылғалсүйгіш, одан кейін бірқалыпты ылғалдылық жағдайында өсетін шалғындық шөптер өсе бастайды. Осылайша шалғын пайда болады.

Шығармашылық жұмыс

Суретке өте мұқият қара.
  • «Уақыт кинотаспасы» шағын жобасын жаса, онда бір экожүйенің екіншісіне ауысуының негізгі кезеңдерін көрсет.

Смена природных сообществ под влиянием биотических, абиотических факторов и человека

     Алайда гүлденген шалғында да айналым тұйықталмайды. Уақыт өте келе шалғында бұталар қаптап өсе бастайды. Оның топырағы қатайып, ағаштар пайда болады. Басында ағаш саны аздау болып, кейіннен көбейеді де, шалғынды далалы орманға айналады.

     Табиғат бірлестіктерінің ауысуы биотикалық, абиотикалық түрткіжайттардың және адамның әсер етуінен орын алуы да мүмкін.

     Организмдердің тіршілік әрекетінің әсерінен бірлестік-тердің ауысуы жүздеген, мыңдаған жылдарға созылады. Бұл үдерісте өсімдіктер басты рөл атқарады. Егер организмдердің тіршілік әрекеттерінің әсерінен бірлестіктің ауысуы ондаған, жүздеген, тіптен мыңдаған жылдарды қамтитын баяу және ұзаққа созылатын үдеріс болса, адамның іс-әрекетінің әсерінен туындаған бірлестіктердің ауысуы (экожүйе ауы-суының негізінде жатқан) жылдам, бірнеше жылдың ішінде жүзеге асады.

     Экожүйенің жылдам дамуы көбінесе түрлердің алуантүрлілі-гінің азаюына, өзін-өзі реттеу және тұрақтылық үдерістерінің тежелуіне әкеліп соқтырады. Салдарынан мұндай экожүйеде түр құрылымы жұтаң, жеңілдетілген типті қауымдастық қалыптасады. Мысалы, бозды-бетегелі далалы жерді адамдар егістікке, алқаптық шабындықтарды суқоймаға айналдырады.

     ХХ ғасырдың екінші жартысындағы тың жерлерді жырту Қазақстанның табиғи далалық экожүйесінің жойылуына әкел-ді. Соның салдарынан көптеген жәндік, сүтқоректілер түрлері, неше алуан шөп түрі жойылып кетті.

Ақбөкен – шөлейт және далалық жазық аймақтарда тіршілік етеді. Адам іс-әрекеттерінің салдары олардың таралу аймағы-ның мүлде азаюына әкеп соқтырды, соның салдарынан солтүстік ақбөкеннің жойылып кету қаупі туды. Осы себепті ақбөкен жойылып бара жатқан түр ретінде Қызыл кітапқа енгізілді. Бүгінгі күні сирек кез-десетін бұл жануарды тек Қазақстанда, Өзбекстан мен Түрікменияда және Моңғолияда ғана кездестіруге болады. Қазақстанның шөлейт және далалы жерлерінде ша- мамен 150 мың бас ақбөкен мекендейді.

     Малды бір жерде тұрақты жаю да шалғындық және далалық экожүйені өзгертеді: жануарлар жемейтін шөптесіндер (жусан, ошаған) көбейіп, малазықтық шөптер азаяды. Көптеген өсімдік гүлдеп, тұқым шашып үлгермейді. Салдарынан экожүйенің түр жағынан әр алуандығы төмендеп, оның құрылымы, азықтық желісі азаяды.

     Адамдардың жаңа түр енгізуі нәтижесінде экожүйенің бұзылуына әкеліп соқтырған оқиғалар аз емес. ХІХ ғасырдың басында жайылымдарға тікенекті қоршау жасау үшін Америкадан Аустралияға опунция кактусы әкелінді. Оның шұғыл көбейгені соншалық, бірлестіктің қалыпты өсімдік түрлерін ығыстырып, оның өзгеше келбетін қалыптастыр-ды, сөйтіп экожүйенің бүтін бір қатарының ауысуына әкеліп соқтырды.

     ХХ ғасырдың ортасына қарай Аустралия бірыңғай тікенекті тоғайлар континентіне айналып кетуі мүмкін еді. Алайда мұнда опунциямен қоректенетін откөбелектің, жұлдызқұрттың әкелінуі бұған жол бермеді. Жұлдызқұрттың көмегімен кактустың саны реттеліп, бұзылған экожүйе біртіндеп қалпына келді.

Опунция кактусы
Откөбелек

Жұмыс топта

  • Жұбыңмен бірге «Салыстыру сызығы» кестесін құр. Онда экожүйе ауысуының биотикалық түрткіжайты мен антропогендік түрткіжай-ты арасындағы салыстыру ақпаратын енгіз. Салыстыру жолағын өзің ойлап тап.
  1. Экожүйенің жылдам ауысуына мысал келтір.
  2. Экожүйе дамуының соңғы кезеңі неге тәуелді?

     Найзағай орманда өрт тудырып, ағаштар жанып кетуі мүмкін. Су мен жел шатқалдарды жалаңаштап, топырақты көшіреді, бөгеттер өзенді шалғынды батпаққа айналдыруы мүмкін.

     Жер бетінде үнемі түрлі оқиға, табиғи апаттар болып тұрады. Олар экожүйені бұзады. Егер табиғат өз жарақатын өзі емдеу тетігін қарастырмаған болса, онда Жер бетінде тіршіліксіз, жансыз тау жыныстары қалар еді. Сонымен қатар экожүйенің ауысуына климаттың шұғыл өзгеруі, күн белсенділігінің құ- былмалылығы, тау түзілу үдерістері, жанартаудың атқылауы үлкен әсерін тигізеді. Олар тірі организмдердің тіршілік ету ортасының тұрақтылығын бұзады.

Экожүйенің дамуы мен ауысуын зерттей отырып, экологтар «сукцессия» ұғымын қолданады. Сукцессия – белгілі бір аумақта бірлестіктердің бірін-бірі ауыстыруы. Мысалы, жерді біртіндеп сусымалы құм, қиыршық тастар басуы, иесіз қалған ауылшаруашылығы жерін өсімдік басып, жануарлар мекендеуі.

     Жер бетінде тіршіліктің даму тарихында климат бірнеше рет өзгерген. Жауын-шашын өте көп түскен жылы кезеңде экожүйеде жылулық пен ылғалды жақсы көретін түрлер басым болды. Ылғалды тропик ормандар кеңінен таралды. Тектоникалық үдерістердің нәтижесінде құрлықтың көтерілуі құрғақ климаттың дамуына алып келді. Нәтижесінде Жердің көп бөлігінде экожүйе ауысты: ормандар саваннаға, далаға айналып, шөлдер пайда болды.

Өзіңізді тексеріңіз!

  1. Неліктен су мен жел бүкіл топырақты шайып кетпейді?
  2. Неліктен көптеген шалғындық жерге орман ағаштары өспейді және батпақтанбайды?
  3. Редуценттер (ыдыратушылар) экожүйенің ауысуына қалай әсер ете алады?
  4. Егер зат айналымы толықтай тұйықталмаған болса, экожүйеде қандай жағдай орын алады?
  5. Табиғи экожүйеден дала экожүйесінің басты айырмашылығы қандай?
  6. Табиғи және жасанды экожүйенің ұқсастықтары неде?
  7. Экожүйенің жылдам алмасуына мысал келтір.
  8. Сен тұратын жердегі айрықша тұрақты экожүйе қандай? Неліктен, себебін түсіндір.

Жетістіктеріңді бағала

Тірек сөз жазылған. Төмендегі сұраққа жауап берілуі қажет. Бағандағы әрбір әріпке сабақтың тақырыбына байланысты сөз, сөз тіркесі немесе сөйлем тап. Бағандағы әрбір әріп таңдап алынған сөздің ішінде болуы тиіс.

Э 

К 

О 

Ж 

Ү 

Й 

Е 

  • Неліктен экожүйенің сақталуына жағдай жасау қажет?
Өтінемін күте тұрыңыз