Біз қайда бара жатырмыз

Сабақтың мақсаты:

  • қозғалыстың қатыстылығына мысал келтіруді және түсіндіруді үйренесің.

Мақсатқа қол жеткізу ушін:

  • энергия алмасу тәсілдерін қарастыруды білу қажет.

Қозғалыстың қатыстылығы

  • Суретке қарап, бұған дейін оқыған қандай  түсінік оларға ортақ екенін анықта.
Қозғалыстың қатыстылығы

     Егер сен суреттерге ортақ түсінік қозғалыс немесе денелердің қозғалысы деген тұжырымға келген болсаң, онда «дене қозғалады» сөз тіркесінің белгілі бір мағынасы жоқ. Бұл қозғалыс қандай денеге қатысты қарастырылып отырғанын айту қажет.

Қозғалыстың қатыстылығы – есептеудің түрлі денелеріне қатысты дененің орын ауыстыруы, траекториясы және жылдамдығы.

Мысал ретінде қозғалыстың келесі түрлерін қарастыр:

  1. Қозғалыстағы пойыздың жолаушылары вагонның қабырғаларына қатысты қозғалыссыз болады. Дәл сол жолаушылар пойызды қоршаған айналадағы табиғатқа: ағаштарға, елдімекендерге және т.б. қатысты қозғалып келеді.
  2. Жеделсаты көтеріледі. Оның еденіне қойған сөмке жеделсатының қабырғасы мен оның ішінде тұрған адамға қатысты тыныш тұр. Бірақ ол Жер мен ғимаратқа қатысты қозғалып келеді. 

      Демек, өзіңнің қозғалысыңа қатыстылық ты анықтау үшін өзің бастап қозғалатын, өзіңнің траекторияңды және орын ауысты- руыңды көрсететін денені таңдауың қажет. Егер орын ауыстыру немесе жол нөлге тең болса, онда бұл денеге қатысты қозғалыс жү-зеге асырылған жоқ.

Қозғалыс түрлері

Орын ауыстыру. Траектория. Жол  

Орын ауыстыру (S) – дененің бастапқы жағдайынан оның ең соңғы жағдайына дейін жүргізілген бағытталған бөлік.

Траектория – оны бойлай дене қозғалатын сызық.

Жол (L) – бақылау жүргізілген уақытта жүріп өткен траектория ұзындығы.

Сызбаны қара. Сызбада берілген ұғымдарды қалай түсінесің?
  • Қандай денелерге қатыс ты қозғалғаныңды көрсет.
  • Өз сызбаңда жол мен орын ауыстыруыңды көрсет.
  • Өзіңнің мектептен үйге дейінгі жолыңды бейнеле.

     Қозғалыс траекториясы да бақылау шыға тәуелді. Мысалы, жерге қарай төмендеп келе жатқан тікұшақтың зырылдауығын қара.

     Зырылдауықтағы нүкте тікұшақпен байланысты есептеу жүйесінде шеңберді сипаттайды. Ал Жермен байланысты есептеу жүйесінде бұл нүктенің қозғалыс траекториясы бұранда сызықты көрсетеді.

Дәптерге қозғалыс траекториясын салып көр:
  1. Сен әткеншекте отырсаң;
  2. Сен әткеншекті сырттан бақылап тұрсаң.

Өзіңізді тексеріңіз!

Қазақстандық ғарышкер Талғат Мұсабаев туралы ақпаратты оқы.
  • Қандай денелерге қатысты қозғалыс орын алғанын, ал қандай денелерге қатысты қозғалыс байқалмағанын көрсет.
Талғат Амангелдіұлы Мұсабаев

Талғат Амангелдіұлы Мұсабаев (1951 жылы 7 қаң тарда туған) – Қазақс танның Халық Батыры, ғарышқа үш рет ұшқан қазақстандық №2 ғарышкер-ұшқыш. Т.А. Мұсабаев Гиннестің рекордтар кітабына енгізілген: оған дейін ешкім де ашық ғарышта бір ұшу барысында бір тәуліктен артық болып көрген жоқ.

Сыныптастарың мен Қа зақстандағы бірегей табиғат ескерткіші – «Шарын шатқалына» автобуспен барасың. Бағыт картасын қара.
  1. Қандай денелерге қатысты сен қозғалыс жасағаныңды, ал қандай денелерге қатысты тыныштықта болғаныңды көрсет.
  2. Картадан өздеріңнің жүретін жолдарыңды көрсет.
Қозғалыс маршруты

Вагонда оның жүргенін күтіп отырсың делік. Терезеден параллель жолдағы электр пойызын бақылап отырсың. Ол орнынан қозғалған кезде кімнің қозғалып бара жатқанын анықтау қиынға соғады – сенің вагоның ба әлде терезенің арғы жағындағы электр пойызы ма? Неліктен екенін түсіндір.

Жетістіктеріңді бағала


Баға

р\с

Бағалау өлшемі

Барлығын жасадым

Толық жасай алмадым

Жасай алмадым (неліктен)

1

Теориялық материалды игеру

2

Зерттеу жүргізу және қорытынды жасау

3

Топпен жұмыс істеу

Топтың жұмысына өзіңнің қосқан үлесің.

Өтінемін күте тұрыңыз