ЭНЕРГИЯ ЖӘНЕ ҚОЗҒАЛЫС. Энергия қайдан алынады

Сабақтың мақсаты:

  • энергия көздерін атауды және энергия алудың балама көздерін ұсынуды үйренесің.

Мақсатқа қол жеткізу ушін:

  • қандай энергия көздері бар екенін;
  • жаңғырмалы және жаңғырмайтын энергия көздерінің арасында қандай айырмашылық барын білу қажет.

Энергия түрлері

     5-сыныпта сен энергия ұғымымен танысып, энергия дегеніміз – дененің жұмыс атқару қабілеті екендігін білдің.

                 Cуреттегі көріністердің әрқайсысында денелер энергияны алуан түрге айналдыра отырып, қозғалады және жұмыс істейді. Суреттердің әрқайсысында энергияның қандай түрі берілген? Мысалы, электровоз алған электрлік энергия қозғалыстың механикалық энергиясына айналады.

            Энергия көзі

            Ойлан!

            Суретті мұқият қара. Осы нысандардың әрқайсысы қозғалысын жалғастыру үшін энергиясын қалай толықтырады?

            Энергия түрлері

                 Денелер мен заттар өз жұмыстарын мүмкіндігінше ұзағырақ атқаруы үшін оларға энергияны толықтырып отыру, яғни энергия көзін пайдалануы қажет деген тұжырым жасауға болады. Энергия сенің айналаңдағы дүниелердің бәрінде бар. Энергияны бәліш пісіруден бастап, ғарышқа ұшуға дейінгі істердің барлығына қолданамыз.

            Энергия көзі – адамзат баласына тіршілік үшін қажетті энергия алуға мүмкіндік беретін заттар немесе табиғи үдеріс.

                 Жердегі басты энергия көзі - Күн. Қалған энергия көздерінің барлығы Күннің арқасында түбегейлі жаңғырып отырады. Мысалы, зауыттар мен электрстансыларының жұмысы үшін таскөмір қажет, ал ол күн энергиясының арқасында өскен ежелгі қырыққұлақ өсімдігінен пайда болған. Біз де күн энергиясын тұтынамыз, өйткені біз тағамға қолданатын өсімдіктер фотосинтез үдерісінің көмегімен өседі. Біз тұрмыста сүті мен етін пайдаланатын үй жануарлары өсімдікпен қоректенеді, яғни Жер бетіндегі барлық тіршілік иесі күн энергиясын тұтынады.

            • Адам үшін қандай энергия басты рөл атқарады?

            Жаңғырмайтын (дәстүрлі) энергия көздері. Жаңғырмалы (баламалы) энергия көздері

            Жұмбақтарды оқы. «Энергияның қандай түрін адамдар әлдеқайда жиі қолданады?» деген сұраққа жауап бер.

            Жанасқанның бәрін үтіктейді,
            Бетін ұстасаң – тістейді.

            Иректеп еденді,
            Иреңдеп келеді.
            Шаң менен тозаңды
            Қылғыта береді

            Жіпке ілдім мен өзім,
            Кіп-кішкентай күн көзін.

            Көкшіл айна үйдегі
            Көрсетеді киноны.

                 Адамдар үшін ең қажетті энергия түрі – электр қуаты. Сен пайдаланатын электр қуаты жанармай жағу жолымен, су электрстансыларында биіктен аққан су энергиясымен не болмаса ядролық реакцияның көмегімен өндіріледі. Міне, энергия көздері осылар.

            Жаңғырмайтын (дәстүрлі) энергия көздері – адам баласы қайтадан жасай алмайтын энергия көздері.

            Жаңғырмалы (баламалы) энергия көздері толықтырылады.

                  Жаңғырмалы энергия көздеріне күн энергиясынан, жел энергиясынан, Жер қойнауынан алынатын геотермалды энергиядан, ағаш көмірімен қоса, өсімдіктерден алынатын биомасса энергиясынан, астықтардан алынатын этил спирті және өсімдік майынан алынатын биодизельмен жұмыс істейтін энергия көздерін жатқызуға болады. Сонымен бірге, әрине су қозғалысының көмегімен өндірілетін гидроэнергия жатады.

            Ойлан!
            • Суреттегі берілген суреттерді топтарға бөл. Бұл энергия көздеріне донор ретінде энергия беретін не екенін жаз.
            • Олар энергия көзінің қай түріне жатады?
            Энергия көзінің түрлері

                 Біздің елімізде энергияның негізгі бөлігі жаңғырмайтын энергия көздерінен алынады: қазба отын, таскөмір, табиғи газ, мұнай, мазут.

                 Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев-тың халыққа арнаған «Қазақстан жаңа ғаламдық шынайылықта: өсу, реформалар, дамыту» Жолдауында Шығыс Қазақстан облысындағы Курчатов қаласында уран кенімен жұмыс істейтін және Алматы облысындағы Үлкен кентінде Балқаш көлінің жағасынан стансылар салу құрылысы басталғаны айтылады.

                 2015 жылы жалпы қуаты шамамен 120 МВт болатын жаңғырмалы энергия көздерінің 14 жобасы іске қосылды. Жамбыл облысында орналасқан «Бурное Солар-1» күн электрстансысы Орталық Азиядағы ірі электрстансы болып табылады. Бұл нысанның белгіленген қуаты 50 МВт. Мұнда электр энергиясын шамамен 200 мың күн жинақтамалары өндіреді.

            Орталық Азиядағы ірі «Бурное Солар-1» күн электрстансысы

            Жетістіктеріңді бағала

            Синквейн құр. Тақырыбы: «Энергия көздері».
            Өтінемін күте тұрыңыз