Дүниежүзінің саяси картасындағы сандық және сапалық өзгерістер

Cабақтың мақсаты:

  • Саяси картадағы сандық және сапалық өзгерістерге талдау жасау.

Мақсатқа жету үшін:

  • Сандық өзгерістер дегеніміздің не екенін;
  • Сапалық өзгерістер дегеніміздің  не екенін;
  • Сандық және сапалық өзгерістердің орын алу себебін;
  • Дүниежүзінің саяси картасында Қазақстан Республикасының тұрақтылығын қамтамасыз етудегі географиялық білімнің рөлі туралы білуіміз керек.

   Сандық өзгерістер

   Дүниежүзінің саяси картасында үнемі сандық өзгерістер болып тұрады. Яғни ондағы басты нысандардың: мемлекеттердің, отар мемлекеттердің, халықаралық аумақтардың, мәртебесі анықталмаған аумақтардың, өз егемендігін жариялаған мемлекеттердің саны өзгереді.
   ​Егер де бір мемлекет екіншісін басып алса, онда саяси картада бір егеменді мемлекеттің саны кемиді де, отар мемлекеттің саны бірге артады.
   ​Егер империя ыдырап, отар мемлекеттер тәуелсіздік алса, онда дүниежүзі картасында егеменді елдердің саны көбейеді. Мысалы, 1960 жылы дүниежүзінің саяси картасында тәуелсіз 17 жаңа мемлекет пайда болды. Олар: Англия, Франция, Италия мен Бельгияның бұрынғы колониялары. Осы жылды «Африка жылы» деп атады.
   ​Кейде мемлекеттер бір-бірімен біріге немесе ыдырай алады.
   ​Жер бетінде 1922 жылдан 1991 жылға дейін Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы атты мемлекет болды. Ол Шығыс Еуропа аумағында, Орталық және Шығыс Азияның солтүстік бөлігінде орналасты. Оның құрамына Қазақстан Республикасының аумағы да енді. КСРО Жер бетіндегі адамдар тіршілік ететін құрлықтың 1/6 бөлігін алып жатты. Ыдырау алдында дүниежүзіндегі ең ірі мемлекет болды. Алайда 1991 жылы ол ыдырап, дүниежүзінде егеменді мемлекеттердің саны15-ке артты.
   ​1990 жылы қазан айында екі мемлекет – Герман Демократиялық Республикасы мен Германия Федеративтік Республикасы, сонымен қатар мәртебесі анықталмаған аумақ – Батыс Берлин бірігіп, Германия Федеративтік Республикасының құрамына кірді. Дүниежүзі картасында бір мемлекет саны мен мәртебесі анықталмаған бір аумақтың саны азайды.
   ​Кейде қайсыбір аумақтардың тұрғындары өздері тұратын аймақты жаңа мемлекет ретінде жариялайды. Алайда олар шынында да егеменді мемлекетке айналуы үшін дүниежүзінің барлық мемлекеттері оларды егеменді мемлекет ретінде мойындауы қажет. Үнемі олай бола бермейді, бірақ осы үдерістің есебінен дүниежүзінің саяси картасында өз егемендігін жариялаған және мойындалмаған мемлекеттер саны көбейеді.
   ​Дүниежүзінің саяси картасында ғарыш пен Дүниежүзілік мұхиттағы жаңа ашылулардың нәтижесінде, халықаралық қатынастардың дамуымен халықаралық аумақтардың ауданы өсуде (12-кесте).

   Халықаралық аумақтар

12-кесте

Халықаралық аумақ

Құрамы

Мақсаты

Ғарыштық кеңістік

Ғарыштағы кеңістік, Ай және басқа да аспан денелері

Бейбіт зерттеулер және барлық мемлекеттердің пайдалануы

Антарктика

Антарктиданың қайраң мұздықтары, Атлант, Тынық және Үнді мұхиттарының оңтүстік бөлігі және 60° о.е. оңтүстігі Мемлекеттер ғылыми мақсатта өз стансыларын салуға құқылы

Барлық әскери іс-әрекеттерге тыйым салу. Табиғат үшін қауіпсіз ғылыми зерттеулер жүргізу, табиғи экологиялық жүйенің бірегей және типтік үлгілерін сақтау

Ашық теңіз

Мемлекет аумағына кірмейтін теңіз бетінің телімдері

Еркін ұшып өту, кеме қатынасы, балық аулау, суасты шоғырсымдары мен құбыр желілерін тарту, мұхитқа шыға алатын және шыға алмайтын барлық мемлекеттердің ғылыми зерттеулер жүргізуі үшін

Халықаралық аумақ

Құрамы

Мақсаты

Теңіздер мен мұхиттардың түбі

Ұлттық құқық шегінен тыс барлық теңіздер мен мұхиттардың түбі

Дүниежүзілік мұхит түбінің ресурстарын – «дүниежүзілік мұра» ретінде жариялау, оған дүниежүзінің барлық мемлекеттерінің теңдей қолжетімділігін қамтамасыз ету, табысты барлық мемлекеттерге әділетті түрде бөлу

Халықаралық бұғаздар

Баб-эль-Мандеб, Гибралтар, Дрейка, Корей, Ла-Манш, Магеллан, Па-де-Кале, Сингапур, Босфор және Дарданелла

Халықаралық кеме қатынасы

Халықаралық өзендер мен каналдар

Рейн, Висла, Варта, Дунай, Дуэро, Маас, Шельда, Везер, Одер, Неман, Тахо, Нигер, Конго, Эмс, Эльба, Суэц, Панама және Киль каналдары

Континенттік мемлекеттердің теңіздерге шығуы, еркін кеме қатынасы

   Мемлекеттердің сандық сипаттамалары да өзгеруі мүмкін. Ашық жерлердің, сатып алынған аумақтардың қосылуы немесе оларды соғыс, мемлекеттердің бірігуі немесе ыдырауы салдарынан жоғалтуы, құрлықтық жерлермен алмасу немесе теңізден құрлықтық жер қайтарып алу себепті мемлекеттің көлемі өзгереді. Ұлы географиялық ашылулар дәуірінде көптеген метрополиялардың аумақтары ұлғайды. Жапония екінші дүниежүзілік соғыста жеңілуі салдарынан өзінің бірқатар аралдарын Ресейге берді. Бұрындары Судан жер көлемі бойынша Африкада бірінші орында тұрса, мемлекеттің Судан және Оңтүстік Судан мемлекеттеріне ыдырауы нәтижесінде – тек үшінші орынға тұрақтады. Нидерланд ұзақ жылдар бойы басқа елдің еншісінде болған мұхиттағы жерлерін қайтарып алды. Жапония мен БАӘ жасанды аралдар тұрғызуда.

Мемлекеттің өз ішінде әкімшілік-аумақтық бірліктердің саны өзгеруі мүмкін. Қазақстанда 1997 жылға дейін 19 облыс болса, қазіргі уақытта – 14.

   «Мемлекеттер мен астаналар»

   Жүргізуші жеке-жеке мемлекет атауларын айтады, оқушылар сол мемлекеттің астанасын табады. Егер жүргізуші астананың атауын атаса, оқушылар оның қай мемлекетке тиесілі екенін табуы қажет.

   Сапалық өзгерістер

   Қазіргі уақытта дүниежүзінің саяси картасында сапалық өзгерістер басым.
   ​Көптеген мемлекеттер өздерінің әлеуметтік-экономикалық құрылысын өзгерте алады.
   ​Дүниежүзінің саяси картасы қалыптасуының ежелгі кезеңінде құл иеленушілік құрылыс үстем болды. Ал орта ғасырларда – феодализм, жаңа уақытта капитализм дами бастады. Ол жаңа уақытта жер шарының көпшілік бөлігінде жетекші әлеуметтік-экономикалық құрылыс болды. ХХ ғасырдың басынан бастап дүниежүзінің кейбір мемлекеттерінде социалистік құрылыс орнап, ол 90-жылдары қайтадан капитализммен алмасты.
   ​Мемлекеттер өз мақсаттарына бірлесе қол жеткізуі үшін халықаралық ұйымдар құра алады.
   ​Дүниежүзінің көптеген мемлекеттері халықаралық татулық пен қауіпсіздікке қолдау білдіру және нығайту, мемлекеттер арасындағы өзара ынтымақтастықты дамыту үшін 1945 жылы халықаралық ұйым – Біріккен Ұлттар Ұйымын құрды. Қазіргі уақытта оған 193 мемлекет мүше, соның ішінде Қазақстан Республикасы да бар.
   ​Саяси картада мемлекетаралық «шиеленісті нүктелері» мен «ыстық нүктелер» (қарулы қақтығыс аймақтары) пайда болып, қайта ғайып болуы мүмкін. 2017 жылы ғаламшарымыздың «шиеленісті нүктелеріне» Сириядағы, Ирактағы, Йемендегі, Оңтүстік Судандағы, Мьянмадағы және басқа да жерлердегі әскери қақтығыстар аумақтары кірді.
   ​Мемлекеттер өздерінің мемлекеттік егемендігін алуы немесе жоғалтуы мүмкін. ХХІ ғасырда Эритрея, Шығыс Тимор, Черногорие, Косово және Оңтүстік Судан мемлекеттері өздерінің егемендіктеріне қол жеткізді.
   ​Жекелеген мемлекеттерде басқару және саяси құрылым формасының ауысуы байқалады. 2008 жылы көптеген ғасырлар бойы монархия – корольдік болған Непал мемлекеті федеративтік республикаға айналды.
   ​Дүниежүзінің мемлекеттерінде кейде мемлекеттік режим формасының ауысуы орын алады. Мемлекеттік режим – мемлекеттің билік жүргізуді жүзеге асыру тәсілдері мен әдістерінің жиынтығы. Мемлекеттік режимдер демократиялық және антидемократиялық (тоталитарлық, әміршіл, нәсілшілдік) болуы мүмкін. Көптеген дамыған елдер – демократиялық елдер. Кеңес Одағының құрамында болған жаңа мемлекеттер тәуелсіздік алғаннан кейін де демократиялық бағытта дамуын жалғастыруда.
   ​Мемлекеттер өз атауларын өзгертеді, жаңа атау береді немесе астанасын ауыстырады. ХХ ғасырдың тарихы өз атауларын өзгерткен көптеген мемлекеттер туралы баяндайды. Мысалы, Персия – Иран, Кампучия – Камбоджа, Бирма – Мьянма болып атауларын өзгертті. Қазақстан КСРО құрамында Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы деп аталды. Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан Республикасы болып атала бастады.
   ​Жаңа кезең мен бүгінгі күннің тарихында да астана ауыстыру жиі болып тұрады. 1923 жылы Түркия өз астанасын Стамбұлдан Анкараға ауыстырды, Бразилия 1960 жылы астаналық мәртебені Рио-де-Жанейродан жаңа арнайы салынған Бразилия қаласына берді. 1990 жылы Германия астанасы Берлин қаласына өзгертілді, астана қызметін оған дейін Бонн қаласы атқарған болатын. 1997 жылы Нұр-Сұлтан қаласы Қазақстанның астанасы болды. Нұр-Сұлтанға дейін астана қызметін Орынбор, Қызылорда және Алматы қалалары атқарған.
   ​Сандық және сапалық өзгертулер бір-біріне қарама-қайшы келмейді. Көпшілік жағдайда олар бір-бірімен байланысты болады.

   Жалпыұлттық «мәңгілік ел» идеясы

   Қазақстан Республикасы жас мемлекет бола тұра, «Мәңгілік ел» болуға ұмтылуда. Бұл идея  Отанымыздың әнұранында айтылған: «Қарсы алған уақытты мәңгілік досындай біздің ел бақытты».
   ​Әрбір мемлекеттің міндетті атрибуттары болуы тиіс. Бұлар – жер мен жер қойнауын қамтитын аумағы, әуе кеңістігі мен аумақтық сулары, онда жүргізілетін осы мемлекеттің егеменді билігі. Аумақтық бүтіндік – тарихтағы шиеленістердің бірі. Өйткені оны жоғалту мемлекеттің жойылуына әкеледі. Мемлекет өзінің аумағында тұрақты тұратын және оның билігіне бағынатын халықты қажетсінеді. Әр мемлекеттің жария билігі – органдар мен мекемелер жүйесі, мемлекеттік билікті жүзеге асыратын айрықша адамдар тобы болуы тиіс. Басты атрибуттарының бірі – егемендік, яғни ішкі және сыртқы істерде мемлекеттік биліктің үстемдік құруы және тәуелсіздігі. Ол билік 

субъектісінің соңғы шешімдерді өз бетінше және тәуелсіз түрде қабылдау мүмкіндігі ретінде анықталады. Мемлекеттің мемлекет ретінде халықаралық мойындалуы да өте маңызды. Бұл – мемлекеттердің басты атрибуттары. Олардың біреуін жоғалтудың өзі мемлекеттіліктің бұзылуына әкеледі. Қазақстан аумағының морфологиялық, сандық, сапалық сипаттамаларының кешенді зерттелуінің маңыздылығын айқындау үшін осы атрибуттар жеткілікті.
   ​Әрбір қазақстандық мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге, оның егемендігі мен жетістіктерін нығайтуға, халықтың өмір сүру деңгейінің сапасын арттыруға үлес қосуға, заңдар мен демократиялық процедуралардың негізінде билікпен сұхбат жүргізуге ұмтылуы тиіс. Дүниежүзінің саяси картасында кез келген сандық және сапалық өзгерістер орын алған жағдайдың өзінде, оның ішінде тек осы шарттарға сәйкес болғанда ғана біздің 

мемлекетіміз – аумағының көлемі бойынша дүниежүзінде 9-орын алатын Қазақстан Республикасы «Мәңгілік ел» бола алады.

 Геодерек

  26 еуропалық мемлекет бірлесе отырып, өздерінің ортақ шегараларында төлқұ-жаттық және көші-қондық бақылауды алып тастауға шешім шығарып, «шенген аймағын» құрды. Оның ішінде осы мем-лекеттердің азаматтары бір мемлекетте жүргендей еркін жүре алады. Басқа аймақтардың тұрғындары «шенген аймағы» мемлекеттерінің біріне кіру визасын ала отырып, осы елдердің әрқайсысының аумағына еркін ауысып жүре алады.

   Ойыңды тұжырымда

  1. Сандық және сапалық өзгерістер бір-бірімен байланысты екендігіне мысал келтіріңдер.
  2. Дүниежүзінің саяси картасында ХХ ғасырдағы Қазақстан Республикасының аумағына қатысты сандық және сапалық өзгерістерге мысал келтіріңдер.
  3. Қалай ойлайсыңдар, Қазақстан Республикасына мемлекеттің әрбір атрибутын – мемлекет аумағын және оның тұтастығын, егемендігін, халқын, халықаралық мойындалуын сақтап тұру үшін қандай шаралар қабылдануда және тағы да қандай шаралар қабылдау қажет? Өз жауаптарыңды растайтын аргументтер мен фактілер келтіріңдер.
Өтінемін күте тұрыңыз