Географиялық деректерді өңдеу және талдау

   Сабақтың мақсаты:

  • географиялық деректерді (сандық және сапалық) өңдеу және талдау.

   Мақсатқа жету үшін:

  • географиялық деректер дегеніміздің  не екенін;
  • деректер қалай өңделетінін;
  • деректер қалай талданатынын білуіміз керек.

   Географиялық деректер

   Далалық және камералдық зерттеулері, түрлі әдебиетті шолу, басқа зерттеу операциялары барысында өте көп деректер жинақталады.
   ​Деректерді түрлендіру және өңдеу арқылы ақпарат алуға мүмкіндік туады. Олардың көпшілігі әртүрлі тасымалдағыштарда тіркеледі. Деректердің бір бөлігі дала күнделігіне, басқалары – түрлі қағаз тасымалдағыштарға жазылады. Ақпараттық технологиялардың дамуы деректерді электрондық құрылғыларда сақтау мүмкіндігін әкелді. Зерттеушінің міндеті – барлық деректерді кейін пайдалану үшін, яғни қолмен, компьютерлік жүйелердің көмегімен беруге, түрлендіруге немесе өңдеуге ыңғайлап, бір жерге жинақтау.
   ​Географтарға барлық деректер қызықты емес, оларға тек географиялық нысандарға қатысы бар деректер қажет.
   Географиялық деректер – табиғи немесе жасанды жолмен құрылған нысандардың, сонымен қатар олардың жердегі шегараларының географиялық орнына және қасиеттеріне қатысты ақпаратты қамтиды. Олар 1) орналасқан жері; 2) қасиеттері және сипаттамалары; 3) кеңістіктік қарым-қатынастары; 4) уақыт деген төрт компоненттен тұрады.

   Географиялық деректер компоненттерi

   Кеңістіктік нысандардың географиялық орны (орналасқан жері) географиялық координаттармен (ендік/бойлық) анықталады.
   ​Қасиеттер – географиялық нысандардың өзіне ғана тән белгілері. Олар бір нысанды екіншісінен ажыратуға немесе осындай басқа нысандармен ұқсастығын анықтауға мүмкіндік береді.
   ​Кеңістіктік қарым-қатынастар нысандардың бір-біріне қатысты қалай орналасқанын көрсетеді: бір нысанның екіншісіне қарағандағы бағытын (солтүстікке, оңтүстікке қарай, жанында және т.б.), нысандар арасындағы арақашықтық, нысанның басқа нысанға іркес-тіркес тіркелуі (мысалы, ауыл ауданның, аудан облыстың, облыс республиканың бөлігі және с.с.).
   ​Уақыттық сипаттамалар деректерді алу мерзімі түрінде көрсетіледі. Бұл маңызды, өйткені нақты уақыт аралығында нысандар немесе олардың қасиеттері өзгеруі мүмкін.
   ​Осылайша, географиялық деректерді сақтау, өңдеу, түсіндіру, беру үшін бір жерде жинақтау барысында, олардың құрамында географиялық нысанның орналасқан жері және негізгі қасиеттері туралы ақпараттың міндетті түрде болуын ұйымдастыру қажет.

  • орнына (орналасқан жеріне);
  • қасиеттері мен сипаттамаларына;
  • кеңістіктік қатынасына;
  • уақыттық сипаттамаларына көңіл аударатын деректерді анықтаңдар.

   Еліміздің ең тығыз қоныстанған аймағы. Шымкент – халқының саны жағынан Алматы мен Нұр-Сұлтан қалаларынан кейінгі Қазақстандағы үшінші қала. Тұрғыны – шамамен 896 092 адам (2016 жылдың 1 мамырындағы есеп бойынша). Шымкент – Түркістан-Сібір теміржолындағы негізгі теміржол торабы және маңызды мәдени орталық. Шымкентте халықаралық әуежай орналасқан.
   Шымкент Алматы қаласынан батысқа қарай 690 км және Ташкенттен (Өзбекстан) солтүстікке қарай 120 км жерде орналасқан. Іргетасы Ұлы Жібек жолында 12-ғасырда керуен сарайы ретінде қаланған. Сайрам – Ұлы Жібек жолының маңызды қалаларының бірі болған, қаладан шығысқа қарай 10 км қашықтықта. Шымкент көшпенділер мен жергілікті тұрғындардың арасындағы маңызды сауда торабы ретінде дамыды.
   1914 жылы Шымкенттің атауы Черняев, ал 1924 жылы Чимкент болып өзгертілді. Қаланың атауы екі сөзден шығады: «Шым» – «балшық, саз», ал «Кент» сөзі – «қала» деген мағынаны білдіреді.
   Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейін, еліміздің қалаларына байырғы атауларын қайтару науқаны аясында, 1993 жылы қалаға алғашқы Шымкент атауы қайтарылды.

   Кестенің екінші бағанына, бірінші бағанның жолдарына сәйкес келетін мәтін сөйлемдерін жазыңдар.

Географиялық деректердің
компоненттері

Мәтіннен алынған сөйлемдер

Орны (орналасқан жері)

Қасиеттері мен сипаттамалары

Кеңістіктік қатынастары

Мысалы: Шымкент Алматы қаласынан батысқа қарай 690 км және Ташкенттен (Өзбекстан) солтүстікке қарай 120 км жерде орналасқан.

Уақыттық сипаттамалар

   Географиялық деректер компоненттерінің анықтамаларын қарастырыңдар және қала туралы жетіспейтін мәліметтерді анықтаңдар.

   Cандық және сапалық деректер

   Географиялық нысандардың қасиеттері сандық және сапалық сипаттамалармен көрсетілуі мүмкін.
   ​Cандық деректер – бұл өлшенетін көлемдердің терминдерінде берілген ақпарат, мысалы, мағына түрінде: 20°C, – 27°С; 6995 м, 696 мм с.б. (сынап бағанасы), 7 адам./км2, адам басына шаққанда 10508 АҚШ дол.және т.б.
   ​Сандық формада берілген ақпараттың артықшылығы – ол бақылаушының субъективтік бейіміне тәуелді болмайды. Мысалы, бір адам: «Елді мекенде күн ыстық», – деп, ал басқа адам сол уақытта: «Онда жылы», – деп айтуы мүмкін. Бұл ақпарат сапаның бір мәнді болмауына әкелуі мүмкін. Термометр шәкілінің 30°С-ке тең көрсеткіші – объективті өлшенген ақпарат. Дегенмен, сандық мәліметтер әрдайым көп ақпаратты қамти алмайды.
   ​Географиялық нысанның санмен көрсетуге немесе айтуға болмайтын ерекшеліктері – сапалық қасиеттер. Олар заттардың жіктелуіне, сипаттамасына немесе табиғатына (шығу тегіне) сілтейді, мысалы, үлкен, шағын, нашар, ыстық, жылы, суық, қатты, жұмсақ, жылдам, баяу, ұзын, қысқа. Өлшеу құралдарының дамуы немесе жаңа түрлерінің шығуына қарай көптеген сандық сипаттамалар сапалыққа айналуы мүмкін. Мысалы, түстерді санмен көрсетуге болады.

   Жем өзенінің сипаттамасымен танысыңдар. Мәтіннен сандық және сапалық сипаттамаларды анықтаңдар.

8-сурет. Жем өзені

   Жем (Ембі) – Қазақстанның батысындағы өзен (8-сурет). Ұзындығы – 712 км, алабының аумағы 40,4 мың км²-ге жуық. Мұғалжар тауының батыс беткейлерінен бастау алады. Құрғақ далалар арқылы, төменгі ағысында – Каспий маңы ойпатының шөлейттері және шөлдерінің арасынан ағады. Бастауында аңғарының ені – 200-2000 м. Өзен аңғары тармақталып қосылған бірқатар иірілімдерден тұрады. Төменіректе аңғардың ені 7 км-ге дейін жетеді, оның беткейлері тік. Суы мол жылдары ғана Каспий теңізіне құяды. Негізінен қар суымен қоректенеді. Аралтөбе ауылының жанында суының орташа шығымы – 17,5 м3/с (0,55 км3/жыл). Су тасқыны кезінде жылдық шығынның 95–100%-ы өтеді. Жерсуару үшін қолданылады.

  • Санмен айтуға болатын сапалық деректерді анықтаңдар.
  • Сапалық мәліметтерге айналдыруға болатын сандық деректерді анықтаңдар.

Географиялық нысанның қасиеттері

Мәтіннен алынған дәйексөздер (цитаталар)

Сандық деректер

Сапалық деректер

   Бірінші мәтін сипаттаудың тек сандық деректерін қамтитын үзінділерден.

   Ал екінші мәтін тек сапалық фрагменттерден болуы тиіс.

   Мәтіндерді бағалаңдар. Олардың әрқайсысы Жем өзенін жан-жақты сипаттау үшін жеткілікті болып табыла ма? Қандай қорытынды жасауға болады?

   Сандық деректер анықтайды, сапалықтар сипаттайды. Олар қарсы қойылып салыстырылмайды, керісінше бір-бірін толықтырып отырады. Оның үстіне, кейбір сандық сипаттамаларды сөзбен де беруге болады, ал сапалық сипаттамалардың бір бөлігін сөзбен берген ыңғайлы.

   Геосергiту

   Жұптық жаттығулар

   Әртүрлі дене қимылдары, ым-ишарат арқылы географиялық нысанды, құбылысты, үдерісті көрсетіңдер және сыныпқа оны табуды ұсыныңдар.

   Географиялық деректерді өңдеу тәсілдері

   Географиялық деректерді өңдеу дегеніміз – оларды болашақта қолдану үшін ыңғайлы формаға келтіру шаралары.

   Деректерді іздеу және қарастыру нәтижесінде көп мәліметтер жинауға болады. Олар формасы, көлемі, жанры жағынан бір-бірінен өзгеше болуы мүмкін. Деректердің бір тобы ақпаратты шамадан тыс қамтып, ал келесісі – толық болмауы мүмкін. Сондай-ақ алғашқы деректердің бәрі түрлі тасымалдағыштарда, оларды қолдануға ыңғайсыздық тудырып, бөлек-бөлек болады. Сондықтан да кез келген зерттеуші оларды жүйелеуге тырысады.
   Жүйелеу дегеніміз – деректерді ыңғайлы формаға келтіру. Алдымен барлық ақпаратты топтастыру, яғни оны белгілі тақырыптар бойынша бөлу қажет. Мысалы, аймақтардың сипаттамасында көптеген мәліметтер болады. Егер зерттеушіде бір аймақ туралы көптеген мақалалар болатын болса, онда мәліметтер көбейеді. Жүргізілген бақылаулар мен сауалнамалар, сұхбаттар, далалық зерттеулер оларды толықтырады, сондықтан зерттеуші деректерді айқын белгілері бойынша топтарға бөледі. Әр топқа атау беріледі. Олар: «Географиялық орны», «Жер бедері», «Климаты», «Табиғат ресурстары», «Халқы», «Шаруашылығы», «Көрікті жерлері», «Экология» және т.б. деп аталуы мүмкін.
   ​Топтастыру қажетті деректерді ғана іріктеп алуға, олардың дұрыстығын тексеруге, жеткіліксіз мәліметтерді толықтыруға мүмкіндік береді. Топтастыру ортақ базадан қажетті деректерді жеңіл табуға мүмкіндік береді. Егер деректер түрлі жанрдағы материалдарда болса, онда ақпаратты редакциялау және бірыңғай стильде баяндау қажет. Редакциялау барысында бірнеше дереккөздің мәліметтерін бірнеше сөйлеммен тұжырымдау керек. Түпкі дереккөзден алынған күрделі цитаталарды қысқартылған түрде мазмұндаған дұрыс.

   Тақырыптық топтардың атаулары мен саны зерттеудің нақты мақсатына байланысты. Түрлі зерттеулердегі бір деректер түрлі топтарға бірігуі мүмкін.

Деректерді түрлендіру

   Деректерді өңдеу нәтижесінде ақпарат жаңа формаға: кестеге, мәтінге, графикалық материалдарға ауысады.
   ​Жиналған деректерді мәтін түрінде беруге болады. Бұл –материалдық тасымалдағышта тиянақталған ой, пікір. Ол арнайы жолмен өңделген, тақырыбы болуы және автордың түпкі ойын жүзеге асыруы тиіс. Мәтіннің элементтері өзара логикалық байланысты болады. Зерттеушінің жинақтаған әдеби материалдары өңдеуден өтеді. Ол сол материалдардың негізінде екінші немесе қайталама мәтіндерді құрастырады. Оларға библиографиялық тізімдер, конспект, реферат, тезис, аннотация, рецензия (пікір) түріндегі шағын мәтіндер жатады. Олардың анықтамалары сөздікте берілген. Қайталама мәтіндерді дайындау барысында мәтін көлемі (компрессия) қысқартылады.
   ​Графикалық материалдар кейбір деректер негізінде құрастырылады. Графикалық форма нысандар мен құбылыстардың құрылымын, динамикасын, өзара байланыстарын көрнекі, мәнерлі, көз жетерлік, салыстыруға ыңғайлы етеді. Графикалық материалдар – нысандардың қасиеттерін сызықтар, геометриялық пішіндер, суреттер немесе географиялық картасызбалардың көмегімен шартты бейнелеулер. Графикалық материалдар бөлшектерді бейнелемейді, олар жалпы жағдайды бейнелеу үшін қолданылады. Графикалық материалдар кестелік және мәтіндік құжаттарды толықтырады.

   Карта, сызба, профиль, диаграмма, кесте ақпаратты ұсынудың графикалық тәсіліне жататынын сендер 7-сыныптың географиясынан білесіңдер.
   ​Осы оқулықтың 2-сабағында сендер картографиялық, құрылымдық, графикалық, математикалық, материалдық модельдермен таныстыңдар.
   ​1-кестеде көлемімен, формасымен және мазмұнымен ерекшеленетін деректердің мысалдары көрсетілген. Бірақ олардың барлығы «Рахманов бұлақтары» зерттеу тақырыбына қатысы бар.

Бірнеше дереккөздердің мәліметтері

    Дереккөз коды – А

                                                                                         1-кесте

   Шипажай Шығыс Қазақстан облысының Катонқарағай ауданында Өскемен қаласынан 450 км жерде, төрт мемлекет: Қазақстан, Ресей, Моңғолия және Қытай шегараларының қиылысында, теңіз деңгейінен 1760 м биіктікте орналасқан. Шығыс Қазақстан облысының Катонқарағай Мемлекеттік ұлттық табиғи саябағының және ботаникалық-минералдық қорықшасының аумағында орналасқан. Профилі – бальнеотерапевтикалық. Жерасты табиғи минералды термалды радонды сулары түрлі ауруларды емдеуге қолданылады. Жазда тау өзендері Ақ Берел және Бұқтырмада белсенді демалыс әуесқойларына қайықтарда және катамарандарда, салмен жүзу саяхатын ұсынады. Сіздер үшін салт атпен серуендеу немесе иппотерапия уақыт өткізудің сүйікті түріне айналуы сөзсіз. Шипажайдан 15 километр қашықтықта орналасқан пантымен емдеу сауықтыру кешендеріне саяхаттар ұйымдастырылады. Тарихи Берел қорғандарына бару мүмкіндігі бар. Радостный асуына жорыққа шығуға немесе Мұзтау (Белуха) тауының керемет көріністері ашылатын, Язевое көліне баруға болады.

   Дереккөз коды – Ә

   Рахманов қайнарының суы қазіргі заманның химиялық жіктелуі бойынша азотты кремнийлі әлсіз минералдандырылған емдік сулар тобына жатады. Өзінің емдік қуаты мен құрамы бойынша ол бірегей, өйткені оның құрамындағы радон адам организмі үшін пайдалы. Сол себепті ванналар термалды қайнар көздерде орналасқан. Бұл емдік суды араластырмай және жасанды жолмен жылытпай-ақ қолдануға мүмкіндік береді. Рахманов радон қайнарлары суының температурасы әртүрлі.

   Дереккөз коды – Б

   Рахманов бұлақтары Берел ауылынан солтүстік батысқа қарай 30 км жерде орналасқан. Облыс орталығымен автомобиль жолы арқылы байланысқан. Кен орны Алтайдың орталық биік таулы бөлігінде, Рахманов өзенінің оң жағасында, теңіз деңгейінен 1750 м биіктікте жатыр. Ол биік жоталармен қоршалған шұңқырда орналасқан. Кен орнының оңтүстік шығыс бөлігінде әдемі Рахманов көлі бар, одан Берел өзеніне құятын Арасан өзені ағып шығады. Рахманов алабы және тау бөктері төңірекке қайталанбас сұлулық беретін, балқарағайлармен және самырсындармен көмкерілген.
   ​Ауданның климаты шұғыл континентті. Қысы суық, қаңтардың орташа айлық ауа температурасы – –20°С. Жазы салқын жаңбырлы, шілденің орташа айлық температурасы – +18,2°С. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері – 550 мм. Күн шуағының орташа ұзақтығы жылына 1800 сағат шамасында. 10°С жоғары тәуліктік орташа температуралы кезеңнің ұзақтығы – 150 күн. Жел өте сирек болады. Күшті желдер болатын күндер саны жылына 25 күннен аспайды. Термалды минералды сулар ұзындығы 120–150 м және ені 20 м-ге дейінгі жолақтармен алты бұлақ түрінде шығады. 26,8–38,2°С сутемпературасы жағдайындағы бұлақтардың су шығу мөлшері 0,3-тен 1,2 л/с-ке дейін өзгереді.

   Дереккөз коды – В

   Қылқанжапырақты орманның маңғаз сұлулығы мен тау шыңдарының, альпі шалғындары мен қылқанның жұпар иісінің, сарқырама сулардың көркем сұлулығы мен биік таудың таза ауасының үйлесімділігінен жер астынан атқылап тұрған қайнар көздердің дәл үстінде орналасқан емдік ванналардың әсері аса түседі.

   Бір көрсеткіш бойынша қандай қарама-қарсы деректерді анықтадыңдар? Аталған қарама-қайшылықты қалай шештіңдер? 

   Қандай деректерді кесте түрінде көрсеткен орынды?

   Қандай деректерді графикалық формада ұсынуға болады?

   Географиялық деректерді талдау

   Географиялық деректерді өңдеу дегеніміз – оларды болашақта қолдану үшін ыңғайлы формаға келтіру шаралары.

   Географиялық барлық деректер оларды жүйелегеннен кейін зерттеу нәтижесі – ақпаратты алу үшін талдауға ұшырайды. Талдау – бұл тұтас нысанды (затты, құбылысты, үдерісті) құрамдас бөліктерге (белгілеріне, қасиеттеріне, қарым-қатынастарына) ойша немесе материалдық бөлу тәсілі. Талдау тәсілі оны неғұрлым жан-жақты және мұқият зерделеу, сонымен қатар оның табиғаты мен заңдылықтарын анықтау мақсатында жүргізіледі. Ақпарат – бұл нақты міндеттерді шешу барысындағы деректердің түрлену және талдау нәтижесі.
   ​Ақпарат қоршаған ортаның нысандары мен құбылыстары, олардың параметрлері, қасиеттері мен жағдайы туралы білімнің толымсыздығын азайтуға арналған. Халықтың тығыздығы және урбандалу дәрежесі туралы ақпарат алу үшін, халық санағын немесе өкілетті ұйымдарда тіркеу жұмыстарын жүргізеді (деректер жинау). Деректерді кестеге кіргізеді (деректерді өңдеу) (2-кесте). Содан кейін математикалық формулалардың көмегімен есептеулер жүргізіледі (сандық деректерді талдау). Зерттеу нәтижелерін (ақпаратты) мәтіндерге және графикалық модельдерге (деректерді өзгерту) өзгертеді. Келесі кезеңде алынған ақпарат фактілер, аргументтер, дәлелдер арқылы түсіндіруге (түсіндіру) ұшырайды. Келесі сабақтарда оқулық сендерді деректерді талдаудың түрлі тәсілдерімен таныстырады. Зерттеу нәтижелерін ұсыну формалары 4-сабақта қарастырылатын болады.

Халықтың саны, 01.06.2017

                                                   2-кесте

Аймақтар

Аумақтың ауданы, мың

Халықтың саны, адам

Қазақстан Республикасы

2724,9

18014167

Ақмола облысы

146,2

737027

Ақтөбе облысы

300,6

850348

Алматы облысы

223,9

2000477

Атырау облысы

118,6

612629

Батыс Қазақстан облысы

151,3

643609

Жамбыл облысы

144,3

1 115935

Қарағанды облысы

428,0

1 381750

Қостанай облысы

196,0

877225

Қызылорда облысы

226,0

776462

Маңғыстау облысы

165,6

649149

Оңтүстік Қазақстан облысы

117,3

2 894816

Павлодар облысы

124,8

756029

Солтүстік Қазақстан облысы

98,0

560872

Шығыс Қазақстан облысы

283,2

1 386662

Нұр-Сұлтан қаласы

0,7

1 002874

Алматы қаласы

0,7

1 768303

  1. Кесте деректерінің көмегімен Қазақстан және әр аймақ халқының тығыздығын есептеңдер. Нәтижелерін кемуі бойынша бағандық диаграмма түрінде ұсыныңдар.
  2. Есептеулердің нәтижелері бойынша аймақтарды халқының жоғары, орташа және төмен тығыздығына қарай әртүрлі түспен кескінкартаға түсіріңдер.
  3. Қазақстан аймақтары халқы тығыздығының айырмашылығын түсіндіріңдер.
  4. Жоғарыда берілген тапсырмалардың қайсысы:
    • а) деректерді талдауды;
    • ә) деректерді өзгертуді;
    • б) деректерді түсіндіруді болжайды?
  5. Зерттеулеріңнің нәтижесі кімге пайдалы болады? Неліктен?

   Тақырыптық топтардың атаулары мен саны зерттеудің нақты мақсатына байланысты. Түрлі зерттеулердегі бір деректер түрлі топтарға бірігуі мүмкін.

   Географиялық деректер қорымен байланысты мамандықтар: географ, картограф, ГИС-технолог, кадастр бойынша маман, IT-маман.

   Геодерек

   «Әнші құм»

   Кейбір шөлдердің құмдары желдің немесе адамдар мен жануарлардың әсерінен дыбыстар шығарады. Бұндай құмдарды «әнші» деп атайды, алайда оларды үн шығарғыш деп атаған дұрысырақ болар еді, себебі олардың шығаратын дыбыстары әнге, шықырлауға, шәуілге, тарсылға ұқсайды. ТМД жерінде «Әнші құм» («Айғайқұм») Алматы облысында Іле өзенінің бойында, Кола түбегінде, Рига теңіз жағалауында бар.

Ойыңды тұжырымда

  1. АКТ қолданып, ұзақтығы үш минуттан аспайтын, құрамына анықтаулар мен мысалдар кіретін, географиялық деректер туралы аудиоәңгіме дайындаңдар. Параграф мәтінінде қолданылған мысалдар алынбауы тиіс. Дауыс ырғағына, тембріне және сөйлеу жылдамдығына көңіл аударыңдар.
  2. Өздерің оқитын мектеп оқушыларын қандай белгілер бойынша топтастыруға болады (мектеп қауымдастығын)? Мектеп «халқының» орналасқан жерін және кеңістіктік жағдайын қалай көрсетесіңдер?
  3. Деректерді өңдеу үдерісінің графикалық моделін құрастырыңдар (деректерді алудан ақпаратқа (нәтижеге) дейінгі кезеңі).
  4. Деректерді өңдеу және түсіндіру үдерісімен сендер өмірдің қай саласында және қалай айналысасыңдар?
Өтінемін күте тұрыңыз