Гидросфера. Құрлықтағы сулардың түрлері мен қалыптасуы

Сабақтың мақсаты:

  • Құрлықтағы судың қалыптасуын анықтау.

Мақсатқа жету үшін:

  • Құрлықтағы судың не екендігін;
  • Құрлық суларының қалай түзілетіндігін білуіміз керек.

   Құрлық сулары

   Құрлық сулары – бұл жердің су қабығының бір бөлігі. Оған жерасты сулары, өзендер, көлдер, мұздықтар мен батпақтар жатады. Құрлық суы жалпы әлемдік су қорының бар-жоғы 3,5%-ын ғана алып жатыр. Оның тек 2,5%-ын ғана тұщы су құрайды.

   Жерасты сулары

   Жерасты сулары – бұл жер қыртысының беткі бөлігінде 12–16 км тереңдікке дейін болатын сулар. Суы бар тау жынысының қабаты сутұтқыш деп аталады. Олардың орналасу тереңдігі тау жынысының су сіңіргіштігіне байланысты. Су сіңіргіш жыныстарға малтатастар, құмдар, қиыршық тастар жатады. Су сіңірмейтін (суға төзімді), су өткізбейтін жыныстар – балшық, жарықшақсыз тығыз орналасқан тау жыныстары, тоң топырақ.
   ​Жерасты сулары орналасу жағдайына қарай үш түрге бөлінеді: ең үстіңгі топырақ қабатында болатын топырақтық; жер бетінен кейінгі бірінші тұрақты суға төзімді қабатта жататын жерасты; су өткізбейтін екі қабаттың арасында жататын қабатаралық сулар (69-сурет).
   ​Жерасты сулары атмосфералық жауын-шашынмен, өзен, көл, суқоймаларының суларымен қоректенеді. Химиялық құрамына қарай тұщы (1 л суда 1 г-ға дейін тұз) және минералданған (1 литр суда 50 г-ға дейін тұз) жерасты сулары болып бөлінеді. Жер бетіне жерасты суларының табиғи жолмен шығуы бұлақ (қайнар, көз) деп аталады. Бұлақ суы салқын (су температурасы 20°С-тан аспайды), жылы (20°С-тан 37°С-қа дейін) және ыстық немесе термалды (37°С-тан жоғары) болады. Оқтын-оқтын атқылап тұратын ыстық бұлақтар гейзер деп аталады (70-сурет). Гейзерлердің пайда болу сызбасы 71-суретте көрсетілген. Олар бертіндегі немесе қазіргі вулканизм аймақтарында орналасқан (Исландия, Камчатка, Жаңа Зеландия, Жапония).
   ​Минералды бұлақтардың суларының құрамында алуан түрлі химиялық элементтер болады және көмірқышқылды, сілтілі, тұзды т.б. болуы мүмкін. Олардың емдік қасиеті бар.
   ​Қазақстан Республикасында шамамен 500-дей емдік минералды сулар көзі, 78 балшықты көлдер және 50 климаттық орындар зерттелген. Минералды сулардың ірі кен орындары: Алма-Арасан, Жаркент-Арасан, Қапал-Арасан, Барлық-Арасан, Сарыағаш, Мерке.
   ​Жерасты сулары түрлі тәсілдермен түзіледі. Олардың пайда болуының басты белгілерінің бірі – атмосфералық жауын-шашынның және жерүсті суларының іркілуі немесе шоғырлануы. Шоғырланған су су сіңірмейтін қабатқа дейін жетеді де, сол жерде жинақталады, борпылдақ және ұсақ тесікті-жарықшақты жыныстарды қанықтырады. Осылайша су сақтағыш қабат немесе жерасты суларының көкжиегі түзіледі. Сонымен қатар жерасты сулары су буларының суға айналуы нәтижесінде де қалыптасады. Шығу тегі ювенилді жерасты сулары да болады. Олар магмадан бөлінген көміртек пен оттектен түзіледі де, алғаш табиғаттағы су айналымына түседі.
   ​Жерасты сулары құдықтарды, өзендер мен көлдерді, батпақтарды толықтырады, жыныстардың құрамындағы түрлі заттарды ерітеді және оларды тасымалдайды.
   ​Жерасты суларының қоры өте үлкен – 1,7%, алайда жаңартылуы өтебаяу, сондықтан тұтыну кезінде осыны есепке алу қажет. Жерасты суларын ластанудан қорғаудың маңызы зор.

69-сурет. Жерасты сулары
70-сурет. Флай гейзері, Невада штаты, АҚШ
71-сурет. Гейзердің пайда болу сызбасы
  • жерасты сулары
  • су сіңіргіш қабат
  • қабатаралық сулар
  • су өткізбейтін
  • топырақтық

   Жерасты суларының әрбір жіктелімін қалыптастыру үшін қандай шарттар қажет? 

   Өзен

   Өзен – бұл тұрақты бір жермен үнемі ағатын немесе құрғақшылық маусымында уақытша құрғап қалатын табиғи су ағыны. Өзеннің басталатын жері бастау деп аталады. Өзеннің теңіздерге, көлдерге немесе басқа өзендерге құятын тұсы сағасы делінеді. Басқа бір өзенге құйылатын өзен оның тармағы деп аталады.
   ​Өзендерге су көптеген көздерден келіп құйылады. Өзендер өз бастауын көлдерден немесе жер астынан шығып жатқан бұлақтардан алуы мүмкін. Кейбір өзендер жаңбыр жауа бастағанда немесе қар мен мұз ерігенде биік тауларда пайда болады.
   ​Өзендер, көбінесе, ұсақ жылғалар ретінде басталады да, ағыс жолында су қосылатындықтан біртіндеп ұлғая бастайды. Құйып жауған жаңбыр мен көктемгі еріген қар суы өте көп мөлшерде су әкелетіндіктен, кейбір өзендер арнасынан асып, төңірегін су басады.
   ​Өзендердің басты сипаттамалары – оның түсуі, еңістігі, ағыс жылдамдығы, су шығыны мен суағары. Өзеннің түсуі – оның бастауының сағанасынан биік болуы (екі жердің биіктіктерінің айырмасы). Арнасының еңістігі – өзеннің ұзындығына түсуінің қатынасы. Мысалы, Волга өзені бастауының биіктігі – 226 м, сағасының биіктігі – 28 м, ұзындығы – 3530 км. Онда оның еңістігі – 226 (-28) / 3530 = 7,2 см/км-ге тең болады. Сондай-ақ өзеннің жекелеген бөліктерінің түсуі мен еңістігі есептеледі. Түсуі мен еңістігі бастауынан бастап сағасына қарай кішірейеді, ағыс жылдамдығы олардың өлшеміне байланысты болады, олар ағын энергиясын сипаттайды.
   ​Су ағынының ағыс жылдамдығы секундына метрмен есептеледі (м/с). Жылдамдық түрлі тәсілдермен: гидрологиялық қалтқымен немесе гидрометриялық бұрандамен өлшенеді.
   ​Өзеннің сулылық режимі судың шығынымен және ағынымен сипатталады. Шығын – бұл бір секундта өзен арнасы бойымен ағып өтетін су мөлшері. Әдетте шығын секундына текше метрмен өрнектеледі (м3/с).
   ​Жер шарындағы ең суы көп өзен – Амазонка. Оның орташа шығыны–20 мың м3/с,жылдық ағыны–шамамен,7 мың км3. Төменгі ағысында Амазонканың ені кейбір жердерде 80 км-ге дейін жетеді. Қазақстанда суы ең көп өзен Ертіс (шығыны 880,0 м3/с). Әлемдегі ең ұзын өзен – Ніл (Кагерамен) 6671 км, Қазақстанда – Ертіс өзені (1717 км).

 Амазонка өзені
Ертіс өзені

   Өзен –  .

  • өзеннің түсуі
  • еңістігі
  • ағыс жылдамдығы
  • өзеннің бастауы
  • су шығыны

   см/км – 

   м/с – 

   м3/с – 

   км3 – 

   Жазық және тау өзендері

   Өзендер жер бедеріне байланысты екі үлкен топқа бөлінеді: жазық және тау өзендері (72-сурет).
   ​Көпшілік өзендер жоғарғы (бас) жағында – тау, ал ортаңғы және төменгі ағысында – жазық өзендері. Шайылуы қиын жыныстардың жер бетіне шығып жатқан тұсына тура келген, өзеннің ағысы қатты жерлеріне босаға тастардың атауы беріледі. Судың өзен арнасындағы тік жарқабақтау кертпештен құлап ағуы сарқырама деп аталады.
   ​Жер бетіндегі ең биік сарқырама – Карони (Ориноко тармағы, Оңтүстік Америка) өзеніндегі Анхель сарқырамасы (1054 м) (73-сурет); Замбези (Африка) өзеніндегі Виктория сарқырамасының биіктігі – 120 м, ал ені – 1800 м, Солтүстік Америкадағы Ниагара сарқырамасының биіктігі – 21 м, ал ені – 330 м.
   ​Су ағынының айтарлықтай бөлігін еріген тұздар мен қатты заттар құрайды. Өзен ағызатын барлық қатты материалдарды қатты зат ағындысы деп атайды. Оны массамен немесе белгілі бір уақыт ішінде (маусым, жыл) өзен тасымалдаған материалдың көлемімен өрнектейді. Әмударияның жылдық орташа қатты зат ағындысы шамамен 100 млн т қатты материалды құрайды. Өзен тасындылары суландыру жүйесін бітеп тас тайды, суқоймаларын толтырып, су турбиналарының жұмысын қиындатады. Судың лайлығы қатты зат ағындысының көлеміне байланысты, ол 1 м3 судың құрамындағы заттың грамымен өлшенеді. Суының лайлығы әртүрлі өзендердің суреті 74-суретте берілген. Қазақстандағы жекелеген өзендердің лайлығы: Іле – 650 г/м3, Шу – 900 г/м3, Сырдария – 1200 г/м3.

Жазық өзенi
Тау өзенi
Анхель сарқырамасы
Виктория сарқырамасы
Ниагара сарқырамасы
74-сурет. Каньонлендс Ұлттық саябағындағы Грин және Колорадо өзендерінің қосылатын жері, Юта штаты, АҚШ. Грин – жасыл, ал Колорадо – қоңыр.

   Геосергiту

   «Жер жартышарлары»

   Бір парақ алыңдар. Жүргізуші Жердің солтүстік жартышарындағы нысанды атағанда, параққа оның  атауын сол қолыңмен жаз. Оңтүстік жартышардағы нысанды атағанда, оның атауын оң қолмен жаз.

   Көл

   Көл – бұл құрлықтағы су толған тұйық шұңқыр, оның мұхитпен тікелей байланысы жоқ (75-сурет). Көл – су алмасуы баяу суқоймасы. Көлдер бүкіл жерде бар, бірақ біркелкі емес. Көлдердің географиялық орналасуына, олардың қоректенуі мен булануын қамтамасыз ететін климат, сонымен қатар көл қазаншұңқырының пайда болуына жәрдемдесетін түрткіжайттар үлкен әсер етеді. Климаты ылғалды аудандарда көлдер көп, олардың суы мол, тұщы және көбінесе ағынды. Климаты құрғақ аудандарда дәл осындай жағдайларда көл аздау, олардың көбінесе суы аз, жиі ағынсыз, тұзды. Өзендердің орналасуы мен олардың гидрохимиялық ерекшеліктеріне географиялық зоналары себепші болады.
   ​Ең ірі көл – Каспий (аумағы – 368 мың км2). Сонымен қатар Верхнее, Гурон және Мичиган (Солтүстік Америка), Виктория (Африка), Арал (Еуразия) көлдері де – ірі көлдер. Ең терең көл – Байкал (Еуразия) – 1620 м және Танганьика (Африка) – 1470 м.
   ​Көл қазаншұңқырларының шығу тегіне қарай көлдер бес топқа бөлінеді:

  1. Тектоникалық көл қазаншұңқырлары жер қыртысында жарықшақтың, опырылу мен төмен түсудің пайда болуы нәтижесінде түзіледі (Байкал, Ұлы Солтүстік Америка және Африка көлдері, Виннипег, Өлі теңіз, Чад, Эйр, Титикака, Поопо және басқалары).
  2. Жанартаулық көлдер жанартаулардың аузында немесе лава алқабының шұңқырларында түзіледі (Камчаткадағы Курил және Кроноцкий, Ява аралы мен Жаңа Зеландияның көптеген көлдері).
  3. Мұздық көл қазаншұңқырлары мұздықтардың шаю (жырту) әрекетіне және мұздық еріген кезде ағызған материалдардан төбе, тізбек, қырат немесе ойыс түзілгенде жер қыртысының мұздықтарының алдында су жинақталуына байланысты пайда болады. Бұл көлдер әдетте жіңішке және ұзын, мұздықтың еру сызығына бейімделген болады (Финляндия, Карелия, Альпі, Орал, Кавказ көлдері және т.б.).
  4. Карстық көлдер – топырақтың құлауы, шөгуі және тау жыныстарының (әктас, гипс, доломит) шайып кетуі салдарынан туындайтын қазаншұңқырлар.
  5. Сағалық (үйінді, немесе бөгетті) көлдер таудағы опырылу кезінде тау жыныстарының үйіндісімен өзен арнасының (аңғарының) бітелуі нәтижесінде түзіледі (Севан, Тана көлдері, көптеген Альпі көлдері, Гималайдың және басқа да таулы елдердің көптеген көлдері). 1911 ж. Памирде үлкен тау опырылысының нәтижесінде тереңдігі 505 м болатын Сарез көлі пайда болған.

   Су массасының шығу тегі бойынша көлдер екі типке бөлінеді:

  1. Атмосфералық. Бұл көлдер – ешқашан Дүниежүзілік мұхиттың бөлігі болмаған көлдер. Мұндай көлдер Жер бетінде басым келеді (Телец, Севан, Есік көлі).
  2. Реликті немесе қалдық көлдер, тартылған теңіздердің орнында пайда болған көлдер (Каспий, Арал, Ладожский, Онежский, Ильмень және басқалары). Бір замандары Каспий теңізі қазіргі Маныч өзенінің аңғарында болған Азов бұғазымен қосылған екен.

   Қазақстанда 48 262 көл бар. Олардың көпшілігінің аумағы 1 км²-ден аспайды. Еліміздің ірі көлдерінің қатарына Каспий және Арал теңіздері, Балқаш, Жайсаң, Алакөл, Теңіз, Сілетітеңіз көлдері жатады.

75-сурет. Қазақстандағы Бурабай көлі, Ақмола облысы
Каспий
Байкал
  • ылғал климат
  • температура
  • құрғақ климат
  • мұхитпен байланыс

 – км2

– м

   Ойлан!

  • Олар қандай шаруашылық мақсаттар үшін есепке алынады? Қазақстанның географиясын және көлдерінің ерекшеліктерін естеріңе түсіріңдер.

   Батпақ

   Батпақ – өзіне тән батпақ өсімдіктері мен кем дегенде 0,3м шымтезек қабаты бар құрлықтың шамадан тыс ылғалданған бөлігі. Шымтезек қабаты жұқа немесе мүлде болмаса шамадан тыс ылғалданған аумақтар батпақты жерлер деп аталады. Суқоймасы ұлғайған кезде немесе орманда, шалғында, ағашы кесілген, өртен ген т.б. жерлерде су тұрып қалғанда батпақ пайда болады. Батпақтың ұлғаюына жер бедерінің тегістігі, артық ылғал, топырақтың су өткізбеушілігі, жерасты суларының жақын орналасуы, сонымен қатар көпжылдық тоң әсер етеді. Батпақ әртүрлі климат жағдайында дамиды, алайда, қоңыржай белдеу мен тундраның орман зо-насына тән. Әлемдегі ең үлкен батпақты жер – Васюган (76-сурет). Батпақ алып жатқан жердің жалпы ауданы құрлықтың шамамен 2%-ын құрайды.

76-сурет. Васюган батпағы – дүниежүзіндегі ең үлкен батпақты жер
  • тұрып қалған су
  • көпжылдық тоң
  • құрғақ климат
  • судағы өсімдіктердің шектен тыс көбеюі
  • артық ылғал
  • топырақтың су өткізбеушілігі
  • жерасты суларының жақын орналасуы

   Мұздық

   Мұздық – мұздың қозғалмалы шоғыры, құрлықта қатқыл атмосфералық жауын-шашынның жинақталуы және біртіндеп түрленуі нәтижесінде түзілген. Ол бір жыл ішінде еріп немесе буланып үлгергенше, қатқыл жауын-шашын одан да көбірек түсетін жерлерде пайда болады. Жоғарысында қар жинақталуы (бір жыл ішінде суық ауа температурасы басым болуы) мүмкін шек қардың шегі деп аталады. Қар шегінен төменде жылы температура басым болады және барлық жауған қар еріп үлгереді. Мұздықтар жамылғы және мұздық болып бөлінеді. Жамылғы мұздық ғаламшарымыздың суық аймақтарының байтақ жерлерін алып жатыр. Тау мұздықтары таудың шыңдарында түзіледі.
   ​Қар шегінің биіктігі климат жағдайына байланысты болады, ол экваторда 5 км, ал тропикте 6 км биіктікте орналасқан, полюстік аудандарда мұхит деңгейіне дейін төмендейді (77-сурет).
   ​Жердегі мұздықтардың жалпы ауданы шамамен 16,1 млн км2, немесе құрлықтың 11%-ы (полюстік ендіктерде басымырақ). Мұздықтар – тұщы сулардың ауқымды табиғи қоймасы. Өзендер мен көлдердің суын бірге алғанның өзінде мұздықтардағы тұщы су қоры олардан бірнеше есе көп.

77-сурет. Түрлі ендіктердегі қар шегінің деңгейі
  • суық ауа температурасы
  • қар жинақталуы
  • жауын-шашынның жинақталуы

   Геодерек

   Географиялық картаны нақты қолдану үшін қажетті объектіні табу мақсатында барлық қолданушылар тұсбағдардың көмегімен оны солтүстікке бағдарлайды. Тәжірибесіз қолданушылар ол қайда бағытталса да, картаның жоғарғы жағын солтүстік деп қабылдап, «тұзаққа» түсіп қалады.

   Негізгі түсініктер

  • Құрлық сулары – бұл жердің су қабығының бір бөлігі.
  • Жерасты сулары – бұл жер қыртысының беткі бөлігінде 12–16 км тереңдікке дейін болатын сулар.
  • Өзен – бұл тұрақты бір жермен үнемі ағатын немесе құрғақшылық маусымында уақытша құрғап қалатын табиғи су ағыны.
  • Көл – бұл құрлықтағы су толған тұйық шұңқыр, оның мұхитпен тікелей байланысы жоқ.
  • Батпақ – өзіне тән батпақ өсімдіктері мен кем дегенде 0,3 м шымтезек қабаты бар құрлықтың шамадан тыс ылғалданған бөлігі.
  • Мұздық – мұздың қозғалмалы шоғыры, құрлықта қатқыл атмосфералық жауын-шашынның жинақталуы және біртіндеп түрленуі нәтижесінде түзілген.

   Ойыңды тұжырымда

  1. Топпен жұмыс. «Құрлықтың сулары» тақырыбында аудио немесе бейнеәңгіме әзірлеңдер. Параграфтың мәтінінен сөйлемдер немесе мысалдар келтіруге болмайды. Аудио немесе бейнероликтің ұзақтығы 7 минуттан аспауы тиіс. Бұл жұмысты орындау үшін алдымен сценарий жазып алу қажет, одан кейін рөлдер мен жауапкершілікті (мәтінді кім оқиды, суреттерді және басқа да материалдарды кім таңдайды, кім жазады және монтаждайды, сыныпқа кім таныстырады) үлестіру керек. Топтан бір оқушы аудио немесе бейнематериалға түсініктеме жазады (роликтің басты идеясы қандай, топ нені көрсеткісі келді). Өз роликтеріңді сыныптың алдында таныстырыңдар және өз сыныптас тарыңның құрылымдық сынына жауап беруге әзір болыңдар.
  2. Кескін картаға мәтінде берілген географиялық объектілерді көрсетіп жазыңдар. Оларды кескін картада қажетті түсіндірмесімен бірге беріңдер.
Өтінемін күте тұрыңыз