Климаттық белдеулер

Cабақтың мақсаты:

  • Климаттық белдеулерге талдау жасау.

Мақсатқа жету үшін:

  • Климаттық белдеулер дегеніміздің не екенін;
  • Тұрақты және өтпелі климаттық белдеулердің сипаттамасын білу керек.

   Жердің климаттық белдеулері

   Климаттық белдеулер – бұл ендік бағытта орналасатын және бір-бірінен:

  • күннің қыздыру деңгейімен;
  • ауа массасының режімімен;
  • атмосфера айналымының ерекшелігімен айтарлықтай ерекшеленетін жер шарының климаты біртекті аймақтары.

   Жер бетінде климаттық белдеу 13 негізгі типке ажыратылады. Олар тұрақты және өтпелі деп бөлінеді. Тұрақты климаттық белдеулерде үнемі бір ауа массасы, ал өтпеліде әртүрлі, бір-бірін алмастырып отыратын ауа массалары әрекет етеді. Тұрақты белдеулер мыналар: экваторлық, тропиктік, қоңыржай және арктикалық, ал өтпелі белдеулер – субэкваторлық, субтропиктік және субарктикалық белдеулер.

   Экваторлық климаттық белдеу

   Экваторлық белдеу біздің ғаламшарымыздың экваторының екі жағында да орналасқан – 5°–8° с. е-тен бастап 4°–11° о. е-ке дейін (60-сурет).
   ​Мұнда жыл бойы экваторлық ауа массасы басым болады. Бұл – үзіліссіз және бүтін болып табылмайтын жалғыз белдеу. Ол субэкваторлық белдеулердің арасында орналасқан. Экваторлық ауа массалары әсерінен бұл жерде жоғары температура үнемі сақталады, қатты жел болмайды және ылғалдың тиімді деңгейі қалыптасады. Климаттың бұл типіне жыл бойы экваторлық ауа массасы тән. Көктемдегі (21-наурыз) және күздегі (21-қыргүйек) күн мен түн теңелетін күні Күн экваторда тас төбеде тұрады да, Жерді қатты қыздырады. Ауа температурасы бұл климаттық белдеуде тұрақты (+24–28°С). Теңізде температураның ауытқуы тіптен 1°-тан да кіші болуы мүмкін. Жауын-шашынның жылдық қосындысы едәуір көп (3000 мм-ге дейін), таудың жел жақ беткейінде жауын-шашын 6000 мм-ге дейін түсуі мүмкін. Жауын-шашын көлемінің мұнда булануы жоғары, сондықтан экваторлық климаттың топырағы батпақты келеді және онда ағашы қалың әрі биік ылғалды орман өседі. Бұл белдеудің климатына мұнда көп мөлшерде жауын-шашын әкелетін пассаттар әсер етеді.

60-сурет. Экваторлық белдеу
Ылғалды орман

  • экваторлық белдеу біздің ғаламшарымыздың экваторының екі жағында да орналасқан
  • ол субэкваторлық белдеулердің арасында орналасқан
  • ол тропиктік белдеулердің арасында орналасқан

   Субэкваторлық климат

   Субэкваторлық белдеу аумақтары 20° с. е. және 20° о. е-ке дейін таралады (61-сурет).
   ​Олар экваторлық және тропиктік белдеулермен шектесетін, сәйкесінше жартышарларда орналасқан. Жазда бұл белдеуде экваторлық ауа массасы, ал қыста – тропиктік ауа массасы басым болады. Жазда – жауын-шашын көп (1000–3000 мм), орташа ауа температурасы – +30°С. Күн көктем кезінде-ақ тас төбеге жетіп, қатты күйдіреді. Қыста жазға қарағанда салқындау (+14°С). Жауын-шашын аз түседі. Жазғы жаңбырдан кейін топырақ кеуіп қалады, сондықтан экваторлық климатқа қарағанда субэкваторлық климатта батпақ сирек кездеседі. Аумақ адамдардың қоныстануына өте қолайлы. Н.И.Вавиловтың пайымдауынша, дәл осы жерде мәдени (екпе) өсімдіктердің көптеген түрлері шығарылған.

61-сурет. Субэкваторлық белдеу

  • көктем
  • жаз
  • күз
  • қыс

Осы маусымдардың болатынын, сәйкесінше, мәтінде қандай сөйлемдер растайды?

   Тропиктік белдеу

   Тропиктік белдеу жер шарын солтүстік және оңтүстік жартышардағы 20-шы параллельден 30-шы параллельге дейінгі шектегі жерді қамтиды (62-сурет).
   ​Бұл аумақтарда жыл бойы әдетте күн райы ашық, ауа температурасы Күннің көкжиектен қаншалықты жоғары көтерілгендігіне байланысты болады. Жазда ауа +30°С-қа дейін ысиды. Кейде +45–50°С-қадейін көтерілуі мүмкін. Қыста ауа қатты суытады, термометр көрсеткіші жиі 0-ден төмен температура көрсетеді.
   ​Ауа температурасы тәулік ішінде күндізгі аптап ыстық кешкі қоңыр салқынмен және түнде қатты суытумен алмасқан кезде, қатты өзгеруі мүмкін. Тропикте жауын-шашын аз жауады – жылына 50–150 мм-ден көп емес. Олардың көбі қыс айларында түседі. Бұл ендіктер пассаттардың әсеріне жиі ұшырайды.
   ​Тропикалық климатты аумақтың мұхитқа жақындығына байланысты екі типке бөлуге болады.

62-сурет. Тропиктік белдеу

Континенттiк

   Континенттердің ішкі жағында климат тропиктік ендіктерде ыстық және құрғақ, күн температураларының айырмасы өте жоғары болады. Мұнда атмосфералық қысым жоғары аймаққа таралған. Көпшілік бөлігінде күн райы ашық, бұлтсыз. Температураның күрт ауытқуы қатты жел мен шаңды дауыл туындатады.
   ​Батыс және шығыс аймақтарда материктік тропиктік климаттың таралу аймағы едәуір ерекшеленеді. Оңтүстік Американың, Аустралия мен Африканың батыс жағалауларын көбінесе суық ағын қоршап жатады, сондықтан тропиктік ендіктерде бұл аудандардың климаты салқындау, ауа температурасы 20–25°С-тан жоғары сирек көтеріледі.
   ​Материктердің батыс жағалаулары жылы ағынның құрсауында болады, сондықтан температура бұл жерде жоғары, жауын-шашын көбірек түседі.

Мұхиттық

Жағалаудағы аудандарда және мұхит үстінде әлдеқайда жұмсақ, жауын-шашыны мол, жазы жылы және қысы жұмсақ климат қалыптасады. Бұл климат түрі экваторлық климатқа өте ұқсайды, бірақ бұлттылығының аздығымен және күшті желімен ерекшеленеді. Жауын-шашын көбінесе жаз айларында жауады.

Осы маусымдардың болатындығын мәтінде қандай сөйлемдер растайды?

   Субтропиктік климат

   Субтропиктік климаттық белдеу – бұл өтпелі белдеу, біздің ғаламшарымыздың Оңтүстік және Солтүстік жартышарында 30 және 40 градус ендіктерінің арасындағы аймақта орналасқан, бұл аумақта 2 ауа массасы бірін-бірі алмастырады (63-сурет).
   ​Мұнда жазда тропиктік ауа массасы басым болады, ал қыста жауын-шашын әкелетін қоңыржай ендіктің ауа массасы енеді. Ауа массасының мұндай айналымы бұл ауданда келесі күн райы болатындығын айқындайды: ыстық, құрғақ жаз (30°С-тан 50°С-қа дейін) және жауын-шашынды суық қыс, тұрақты қар жамылғысы түзілмейді. Жылдық жауын-шашын көлемі – шамамен 500 мм. Субтропиктік ендіктерде материктердің ішкі жағында жауын-шашын қыста да аз түседі. Мұнда жазы ыстық (+50°С-қа дейін) және -20°С-қа дейін аяз болуы мүмкін тұрақсыз қысы бар құрғақ субтропик климаты басым. Бұл аймақтарға 120 мм және одан да аз жауын-шашын түседі. Материктердің батыс бөлігіне жерортатеңіздік климат тән, ол ыстық, ала бұлттыжау ын-шашынсыз жазымен және салқын, желді және жаңбырлы қысымен сипатталады. Жерортатеңіздік климатта құрғақ субтропикке қарағанда жауын-шашын көбірек жауады. Жылдық жауын-шашын мөлшері бұл жерде 450–600 мм-ді құрайды. Жерортатеңіздік климат адам өміріне ерекше қолайлы, сондықтан дәл осы жерде ең танымал жаздық курорттар орналасқан. Мұнда бағалы субтропиктік дақылдар: цитрустар, жүзім, зәйтүн өсіріледі. Материктердің шығыс жағалауының субтропиктік климаты муссонды. Бұл жердің қысы басқа субтропиктік белдеу шипажайларымен салыстырғанда суық әрі құрғақ, ал жазы ыстық (+25°С) әрі ылғалды (800 мм) болады. Бұл қыста құрлықтан теңізге қарай, ал жазда теңіздер құрлыққа қарай соғатын және жазда жауын-шашын әкелетін муссондардың әсері түрінде түсіндіріледі. Муссонды субтропиктік климат тек Солтүстік жартышарда, әсіресе Азияның шығыс жағалауында айқын байқалады. Жазғы уақытта түсетін мол жауын-шашын өсімдіктердің қаулап өсуіне мүмкіндік туғызады. Бұл жердің құнарлы топырағында миллиардтан астам адамның тіршілігін қамтамасыз етіп отырған егіншілік дамыған.

63-сурет. Субтропиктік белдеу

  • көктем
  • жаз
  • күз
  • қыс

   Бұл мезгілдердің болатындығын мәтінде қандай сөйлемдер растайды?

   Геосергiту

   «Экспедицияға дайындық»

   Сынып екі топқа бөлінеді. Жүргізуші сұрақ қояды: «... зерттеу үшін қандай пәндерді алу қажет?» (Көп нүктенің орнына қойылатын зерттелетін нысанның, құбылыс немесе үдерістің атауын өзгертуге болады). Бірінші топ қажетті пәндерді атайды, ал екінші топ «ол не үшін қажет?» деген сұраққа жауап береді.

   Қоңыржай белдеу

   Қоңыржай белдеу – ең ауқымды белдеулердің бірі және біздің ғаламшарымыздың солтүстік пен оңтүстік жартышарлардағы 40-шы және 60-шы параллельдері арасында жатқан аумағын қамтиды (64-сурет). Климаттың бұл типі оңтүстік жартышарда айқын байқалмайды.
   ​Оған қоса солтүстікте бұл белдеудің зонасы 65-параллельге дейін созылып жатыр, ал оңтүстікте шамамен 58-параллельге дейін қысқарады. Жердің полюстеріне қарай бағытталған бағыт бойынша субантарктикалық және субарктикалық, ал экватор бағытында – субтропиктік белдеулермен шектеседі.
   ​Белдеудің барлық аумағында қоңыржай ауа массасы таралған, ол көтеріңкі ылғалдылықпен және төмен атмосфералық қысыммен сипатталады. Ауа температурасы жыл мезгіліне байланысты өзгеріп отырады, сондықтан қоңыржай белдеуде жыл мезгілдері айқын көрініс береді: қыс қарлы және аязды, көктем – ашық әрі жасыл шөптесінді, жаз – аптап ыстық, ал алтын күз – нөсер жаңбырлы және желді. Қоңыржай ендіктерде қыста орташа температура 0°c-қа дейін төмендейді, жазда +15, +20°c-қа сирек көтеріледі. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері – 500–800 мм.
   ​Мұхиттың жақындығына байланысты қоңыржай ендіктерде климатты 4 типке бөледі:

Теңіздік

   Теңіздік климат мұхит үстінде қалыптасады және жиегіндегі құрлықтық аумақтарды қамтиды. Қыс мұнда жұмсақ, жаз аса ыстық емес, жауын-шашын мол және ылғалдылық жоғары болады.

Қоңыржай-континентті

   Қоңыржай-континентті – климаттың ең тұрақты түрлерінің бірі. Мұхит пен теңізден біршама алыста орналасқан құрлықтың барлық өңірлерінде таралған. Жаз мұнда әрқашан ыстық, қыс – аязды, жауын-шашын аз болады. Мұндай климат типінің басты белгілерінің бірі – қатты жел, шаңды дауыл және ала бұлттылық.

Шұғыл-континентті

   Шұғыл-континентті климат мұхиттардан едәуір қашықтықта орналасқан аймақтарға тән. Бұл құрлықтық жерлерде қыс өте ызғарлы, аязды, жиі суық полюстің шегінде болады. Жаз ұзаққа созылмайды және аса ыстық емес. Жылдың жылы мезгілдерінде қысқа қарағанда жауын-шашын көбірек түседі.

Муссондық

   Муссондық климаттың бұл түрі қоңыржай белдеулерде сирек кездеседі, өйткені тропиктер мен субтропиктерге көбірек тән. Бұл аудандардағы күн райы маусымдық жел – муссондардың айналымынан қатты тәуелді болады.

64-сурет. Қоңыржай белдеу

   Ойлан!

  • Неліктен бұл белдеу оңтүстік жартышарда айқын байқалмайды?

   Субарктикалық және субантарктикалық белдеулер

   60° және 70° с. е. аралығында субарктикалық белдеу орналасқан. Ол Солтүстік жартышарда және арктикалық, қоңыржай белдеулермен шектеседі (65-сурет).
​   Жыл бойы бұл жерде қоңыржай және арктикалық (антарктикалық) ауа массалары бірін-бірі алмастырады. Жаз мұнда ұзаққа созылмайды, температура +20°c-қа дейін көтерілмейді. Бұл белдеудің үлкен аумақтары суық поляр маңы жазына орай жылынып та үлгермейді, сосын ол аудандарда көпжылдық тоң қалыптасады. Арктикалық ауа массасының келуімен қыста ауа температурасы нөлден төмен мәнге дейін төмендейді және бұл 0°c-тан төмен температура жылдың басым бөлігінде сақталады. Материктердің ішкі аудандарында жиі – 50-60°С-қа дейін төмендейді. Жауын-шашын көп түспейді: 500-ден 250 мм-ге дейін және одан да азырақ, алайда буланудың төмендігі жауын-шашын аз мөлшерде түссе де, белдеудің көптеген аудандарының батпақтануына мүмкіндік туғызады.

65-сурет. Субарктикалық және субантарктикалық белдеулер

  • олар мұхиттардың үстінде орналасқан
  • олар көпжылдық тоң аймағында орналасқан

   Арктикалық және антарктикалық белдеу

   Гренландия мен Антарктидада орналасқан, мұнда айлық орташа температура 0°С-тан төмен. 70° солтүстік ендіктен жоғары және 65° оңтүстік ендіктен төмен қалыптасады (66-сурет).
   ​Жылдың қараңғы қысқы уақытында бұл аймақтар алакөлеңке мен полярлық жарық болатындығына қарамастан, күн радиациясын мүлде алмайды. Тіптен жазда да күн сәулесі жер бетіне азғантай бұрышпен түсетіндіктен, жылытудың тиімділігін төмендетеді. Түскен күн радиациясының көпшілік бөлігін мұз шағылыстырады. Жазда да, қыста да Антарктикалық мұз жамылғысының көтеріңкі аудандарында төмен температура басым болады. Антарктиданың ішкі аудандарының климаты Арктика климатына қарағанда едәуір салқындау, өйткені оңтүстік материк өлшемінің үлкендігімен және биіктігімен ерекшеленеді, ал Солтүстік Мұзды мұхит мұзының кең көлемде таралғанына қарамастан климатты жұмсартады. Мұз жамылғысында жауын-шашын қар немесе ұсақ мұзды түйіршіктер түрінде түседі. Ішкі аудандарына жыл  сайын бар-жоғы 50–125 мм жауын жауады, алайда жағалауға 500 мм-ден артық түсуі мүмкін. Кейде циклондар бұл аудандарға бұлттану мен қар алып келеді. Жауған қар жиі қатты желге ұласады, соққан жел қардың айтарлық көлемін беткейден үрлеп көшіреді. Қатты жылдамдықпен соққан бұрқасынды желдер қарды жағалауға шығара отырып, суық мұзды құрсау жақтан соғады.

66-сурет. Арктикалық және антарктикалық белдеулер

   Геодерек

   Ғаламтордағы атаулар жүйесінде бірде-бір атауға ұқсамайтын өз атауы бар, белгілі бір зона домен деп аталады. Ол әдетте қандай да бір елге, халықаралық ұйымға, аймаққа жатады. Сол арқылы сайт қа иегер-мемлекетті анықтауға болады. Мысалы, .kz – Қазақстан; .ru – Ресей; .ua – Украина; .us – АҚШ; .tr – Түркия; .de – Германия; .au – Аустралия.

   Негізгі түсініктер

  • Климаттық белдеулер – бұл ендік бағытта орналасатын және бір-бірінен: күннің қыздыру деңгейімен; ауа массасының режімімен; атмосфера айналымының ерекшелігімен айтарлықтай ерекшеленетін жер шарының климаты бір текті аймақтары.

   Ойыңды тұжырымда

  1. Климаттық белдеулер режім бойынша ауа массаларына бөлінеді. Олар төртеу. Екі жартышарды есепке алғанда олар 8 болуы тиіс, бірақ олар 13. Неліктен?
  2. Құрлық пен теңіздің бөлінісі белдеулердің өлшемі мен секторлығына қалай әсер етеді?
  3. Қандай материктерде климаттық белдеулердің конфигурациясы субендік бағытқа ие, ал қайсысында бұзылады? Бұзылуы немен байланысты?
  4. Тұрақты климаттық белдеуге қандай белдеулер жатады? Өтпелі климаттық белдеуге ше? 
  5. Келесі сипаттамалар қандай белдеуге көбірек тән:
    ​а) жылы әрі ылғалды;
    ​ә) жылы және құрғақ;
    ​б) айрықша ылғалды, ауа температурасы мезгіл бойынша күрт өзгеретін;
    ​в) суық және құрғақ?
  6. Келесі заңдылықтарды параграфтың мәтініндегі қандай тұжырымдар растайды:
    • төмен қысымды белдеулерде жауын-шашын әрқашан көп, ал жоғары қысым басым болатын жерлерде жауын-шашын мөлшері мардымсыз;
    • жоғары қысымды белдеулерде суық ауа төмендей отырып, сығылады және қызады, нәтижесінде біршама құрғақ болып қалады. Бұл аймақтарда сол себепті жауын-шашын мөлшері жеткіліксіз;
    • күн радиациясының мөлшері қаншалықты аз болса, жауын-шашын соншалықты аз;
    • Өтпелі белдеулерде ауа массалары жыл мезгілі бойынша өзгереді. Олар көршілес негізгі белдеулерден келеді, жазда ауа массасы негізгі белдеудің оңтүстігіне қарай, ал қыста солтүстігіне қарай орнайды.

Белдеудің атауы

Басым болатын ауа массалары

Ауа температурасы

Жауын - шашын, мм/жыл

Жерде таралуы

Экваторлық

Субэкваторлық

Тропиктік

Субтропиктік

Қоңыржай

Субарктикалық/ субантарктикалық

Арктикалық/антарктикалық

Өтінемін күте тұрыңыз